Verslag van de vergadering van 29 juni 2026 (2025/2026 nr. 36)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 18.56 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Van Apeldoorn i (SP):
Dank, voorzitter. Veiligheid is de basis voor veel van wat wij van waarde achten: vrijheid, democratie en onze collectieve welvaart. Veiligheid is existentieel, juist daarom maakt ook de SP-fractie zich grote zorgen. Onze veiligheid staat steeds meer onder druk. De oorzaak daarvan ligt vooral op geopolitiek niveau, naast natuurlijk de voortdurende klimaatcrisis. Er zijn sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer zo veel conflicten geweest als nu. Op het Europese continent woedt al meer dan vier jaar een verwoestende oorlog, waarbij iedere maand vele duizenden mensen worden gedood. Intussen heeft de Amerikaans-Israëlische agressieoorlog tegen Iran van de afgelopen maanden het hele Midden-Oosten en de wereldeconomie ontwricht.
Deze oorlogen illustreren ook iets anders, namelijk de schrikbarende snelheid waarmee het internationale recht wordt afgebroken. Het geweldsverbod uit artikel 2, lid 4 van het VN-Handvest dreigt steeds vaker bij het grofvuil te worden gezet. Natuurlijk was de zogenaamde op regels gebaseerde wereldorde altijd al selectief en hypocriet, maar de internationale rechtsorde, hoe imperfect ook, had wel degelijk een dempende werking op het gedrag van grootmachten. Juist die dempende werking wordt nu doelbewust ondermijnd. Naast Poetins agressieve imperialisme in het Oosten, zien we ook het nieuwe imperialisme van Trump, die openlijk zegt dat het internationaal recht hem op geen enkele manier begrenst. Vervolgens kon hij bij zijn illegale aanval op Iran aanvankelijk ook nog rekenen op het begrip van dit kabinet. De minachting van het internationale recht door autoritaire leiders, vijand en bondgenoot, is misschien wel een van de grootste bedreigingen van onze veiligheid. Ziet de minister deze bedreiging ook? Zo ja, welke rol ziet zij daarin voor zichzelf als minister van Defensie? Het bevorderen van de internationale rechtsorde is immers een van de hoofdtaken van Defensie.
Voorzitter. Terwijl de wereld te maken heeft met een recordaantal conflicten, geven we met z'n allen ook een recordbedrag uit aan defensie. In 2025 ging het wereldwijd om bijna 2,9 biljoen dollar. Natuurlijk kan men zeggen dat het een reactie is op een steeds onveiligere wereld. Misschien is dat ten dele zo, maar dat betekent niet automatisch dat de wereld daarmee ook steeds veiliger wordt. Sterker nog, wat ons veiliger zou moeten maken, kan ons uiteindelijk ook juist onveilig maken. Laat ik helder zijn: de SP is voor een sterke defensie, voor een goed uitgerust leger dat ons indien nodig kan verdedigen. Wij geloven niet dat ons steeds verder bewapenen het antwoord is. Wij maken ons grote zorgen over de nieuwe wapenwedloop en de enorme militarisering die wereldwijd gaande is, ook in Europa en in dit land. Onze zorg is dat deze ontwikkeling juist kan bijdragen aan meer onveiligheid en dat een politiek van "veiligheid boven alles" ook riskant kan zijn voor de democratie die wij zeggen te willen beschermen.
Voorzitter. Internationale veiligheid is per definitie gedeelde veiligheid. Als de veiligheid van de een door de ander wordt ervaren als een vergroting van diens onveiligheid, kan dat uiteindelijk de veiligheid van iedereen ondermijnen. In schriftelijke vragen vroeg mijn fractie daarom tot twee keer toe naar het risico van een actie-reactiemechanisme, het klassieke veiligheidsdilemma, waarbij dat wat ons veiliger zou moeten maken uiteindelijk leidt tot meer onveiligheid. Een explosieve stijging van de militaire uitgaven van de NAVO, nu al goed voor 55% van alle mondiale militaire uitgaven, zal immers ook door de tegenstanders van de NAVO worden gezien en gewogen. Het risico is een wapenwedloop die niemand veiliger maakt. Het enige antwoord van de minister hierop is dat Nederland en de NAVO geloven in collectieve afschrikking en dat Rusland niet bereid lijkt tot de-escalatie. Maar dat is geen antwoord op deze vraag. Hoe zal Rusland een bijna-verdubbeling van onze defensie-uitgaven bezien terwijl Europa nu al meer uitgeeft dan Rusland? Welke risico's brengt dat met zich mee? Ziet de minister die risico's of wil zij die niet zien?
Voorzitter. De Nederlandse defensie-uitgaven zijn in vijf jaar tijd al verdubbeld. Met deze begrotingen komen daar opnieuw miljarden bij. Dit kabinet wil ook nog eens 19,3 miljard extra aan defensie uitgeven. Het moge duidelijk zijn dat de SP-fractie er niet van overtuigd is dat het nodig is. Integendeel, wij maken ons grote zorgen over wat het betekent als de NAVO werkelijk de Trumpnorm gaat uitvoeren. Het Europese deel van de NAVO heeft de militaire uitgaven sinds 2014 al ongeveer verdubbeld. Toch moet daar volgens deze nieuwe norm nog een enorme schep bovenop. Ik vroeg de minister daarom wat het Europese deel van de NAVO in 2035 ongeveer zou uitgeven als het uitkomt op 3,5% van het gezamenlijke bbp. De minister wilde dat antwoord niet geven, dus ik heb het zelf berekend. Bij een gemiddelde economische groei van 1,5% per jaar, kom ik uit op bijna 900 miljard euro per jaar in 2035. Dat is overigens ook een bedrag dat ik onlangs nog op het NAVO-hoofdkwartier heb gehoord. Dan hebben we het alleen over die 3,5%, dus nog zonder de aanvullende 1,5% voor bredere veiligheidsuitgaven. 900 miljard euro per jaar. Dat is vergelijkbaar met wat de Verenigde Staten nu aan defensie uitgeven, een militaire supermacht met honderden bases wereldwijd. Is dat het toekomstbeeld voor Europa? Wat mijn fractie betreft is dat waanzin, maar het verdient op zijn minst een open politiek debat. Het begint ermee dat eenvoudige vragen vanuit het parlement gewoon een helder antwoord krijgen.
Voorzitter. Waaruit blijkt nu eigenlijk dat Europa er militair zo zwak voor staat tegenover Rusland, waardoor er nogmaals een verdubbeling van de uitgaven nodig is? De regering onderbouwt dat niet, behalve door telkens te verwijzen naar de NAVO-capaciteitsdoelstellingen. Maar feit is dat alleen al het Europese deel van de NAVO bijna drie keer zoveel aan defensie uitgeeft als Rusland. Ook qua materieel is er een groot Europees overwicht. Volgens de NOS-defensievergelijker heeft Europa bijna drie keer zoveel landmaterieel en ruim twee keer zoveel lucht- en zeematerieel als Rusland. Ik heb de minister tot twee keer toe gevraagd wat deze cijfers zeggen over de militaire krachtsverhoudingen tussen Europa en Rusland. Daar krijg ik dan geen antwoord op, anders dan dat er gezegd wordt: het gaat niet alleen om kwantiteit, maar ook om kwaliteit. Natuurlijk. Maar wil de minister werkelijk beweren dat de kwaliteit van het Europese NAVO-materieel zoveel onderdoet voor dat van Rusland dat het een nieuwe verdubbeling van de uitgaven rechtvaardigt? Graag een helder antwoord.
Als Rusland dan militair zo sterk is, hoe kan het dan dat het na meer dan vier jaar oorlog nog altijd niet in staat is meer dan ongeveer een vijfde van Oekraïne te veroveren en vast te houden? NAVO-chef Rutte zei vorig jaar zelf dat we de Russische capaciteiten niet moeten overschatten. Hij dreef zelfs de spot met de staat van de Russische marine en had het over een eenzame, kapotte Russische onderzeeër die hinkend naar huis voer. Had de secretaris-generaal toen gelijk? Zo ja, waarom moeten Nederland en Europa dan nog eens richting een verdubbeling van de defensie-uitgaven gaan? Ja, Poetin is een agressieve imperialist. De Russische invasie van Oekraïne heeft de Europese veiligheid ernstig ondermijnd. Ja, we hebben een sterke defensie nodig. Maar Rusland is niet in staat en staat niet op het punt om de NAVO aan te vallen en een groot deel van het NAVO-grondgebied te veroveren. De regering maakt dat althans niet aannemelijk. Gezien de bestaande militaire krachtsverhoudingen is een sprong van 2,5% naar 3,5% daarmee onvoldoende onderbouwd en wat SP-fractie betreft gevaarlijk.
Voorzitter. Terug naar de Nederlandse Defensiebegroting. Los van de vraag hoe noodzakelijk dit allemaal is, zullen we het erover eens zijn dat 19,3 miljard euro structureel extra, dus elk jaar opnieuw, een gigantisch bedrag is. De keuze van dit kabinet is vooral om de botte bijl in de sociale zekerheid en de zorg te zetten om dit enorme bedrag te financieren. Daar zal de SP uiteraard nooit mee akkoord gaan en ik hoop deze Kamer ook niet. Erkent de minister dat deze miljarden linksom of rechtsom ergens vandaan moeten komen? Waarvan vindt zij dan dat het ten koste zou moeten gaan?
Juist bij zo'n ongekende stijging van het budget is democratische controle van het allergrootste belang. Wij moeten ons budgetrecht goed kunnen uitoefenen. De Algemene Rekenkamer noemt dat budgetrecht niet voor niets een van de belangrijke parlementaire rechten. Maar dan moet de Kamer wel kunnen zien waar het geld naartoe gaat en wat het oplevert. Precies hier wringt het. Een steeds groter deel van de informatie over Defensie wordt vertrouwelijk gehouden. Natuurlijk kunnen daar soms goede redenen voor zijn, maar parlementaire controle hoort in een democratie zo veel mogelijk in het openbaar plaats te vinden, hier in deze zaal. Ook de Algemene Rekenkamer wijst op dit probleem, op het feit dat steeds meer vertrouwelijk wordt gehouden. De regering erkent inmiddels zelf dat abstracte doelstellingen en beperkte transparantie parlementaire controle bemoeilijken. Wat gaat de minister concreet doen om dit te verbeteren?
De Rekenkamer schrijft, onder de veelzeggende kop "Nood breekt geen wet", dat ook in crisistijd de Comptabiliteitswet en de Aanbestedingswet blijven gelden. Toch constateert de Rekenkamer — mijn collega Martens had het er net ook al over — dat er in 2025 bij het Defensiematerieelbegrotingsfonds 4 miljard euro aan fouten en onzekerheden zaten in aangegane verplichtingen, waarvan 3,6 miljard door onvoldoende onderbouwing van uitzonderingsprocedures. Dat betekent dat onvoldoende kan worden vastgesteld of het geld rechtmatig is besteed. Juist bij de hele snelle groei van Defensie is dat een ernstige bevinding wat betreft mijn fractie. Hoe gaan de minister en de staatssecretaris ervoor zorgen dat de versnelling van defensieaankopen niet opnieuw leidt tot miljarden aan verplichtingen, waarvan de rechtmatigheid achteraf onvoldoende kan worden vastgesteld? Kunnen zij toezeggen dat uitzonderingsprocedures voortaan altijd deugdelijk en controleerbaar worden onderbouwd? De SP-fractie is het eens met de Rekenkamer dat regels geen luxe zijn voor rustige tijden, maar een voorwaarde voor een goed functionerende democratie. Dat zeg ik ook in het licht van de aanschaf van de antidroneradars door de voorganger van de minister, zonder voorafgaande en grondwettelijk vereiste parlementaire goedkeuring. Dat was vorig jaar. Dus ook tegen deze minister zeg ik wat dat betreft: eens maar nooit weer.
Parlementaire democratie is ook gebaat bij goede beantwoording van vragen. De vragen van mijn fractie over deze begrotingen waren te vaak onvolledig, slordig of ontwijkend beantwoord, al werd het in de tweede ronde wat beter. Ik hoop vooral dat de minister, de staatssecretaris en het kabinet het open politieke, democratische debat over nut en noodzaak van zo'n ongekende stijging van onze militaire uitgaven willen aangaan. Soms krijgt mijn fractie namelijk de indruk dat men liever heeft dat alle neuzen dezelfde kant op staan, zodat dit debat niet gevoerd hoeft te worden. Wij zien een toenemende militarisering van onze samenleving en van de politiek. Dat moge de steun hebben van een meerderheid van het parlement, maar het blijft van essentieel belang dat de minderheid die zich tegen deze militarisering verzet, ook gehoord blijft.
Dan niet over de hoogte van het budget en de controle van de uitgaven, maar over de vraag waaraan al die extra miljarden worden uitgegeven. Ongeacht hoe hoog het budget precies moet zijn of gaat worden, vindt mijn fractie dat we de defensiemiljarden zoveel mogelijk binnen Nederland en binnen Europa moeten besteden. Het kan niet zo zijn dat al die extra miljarden vooral de Amerikaanse wapenindustrie spekken, helemaal niet nu Amerika zich niet langer een betrouwbare bondgenoot toont, maar zich openlijk tegen Europa en tegen de EU keert. Helaas is het voorlopig wel de realiteit dat al die miljarden vooral naar Amerika gaan. Het heet dan ook niet voor niets de "Trumpnorm". Europa importeert nog altijd een groot deel van zijn wapens uit de VS. In verschillende bronnen lees ik dat Nederland nog dik boven het Europese gemiddelde zit. Klopt dat, zo vraag ik de staatssecretaris. En klopt het dat ons land vorig jaar voor 6,5 miljard aan wapens en materieel van de Amerikanen kocht? Kan de staatssecretaris aangeven hoeveel procent dat was van het totale materieelbudget? Het kabinet deelt gelukkig het doel om de afhankelijkheid van de VS te verkleinen. Mijn fractie vindt het kabinet daarbij echter nog niet ambitieus genoeg. De regering streeft ernaar om op termijn 50% van de aankopen en productie binnen Nederland en Europa te realiseren. Waarom slechts 50%? Graag een reactie.
Verder vindt mijn fractie het ronduit een schande dat we vorig jaar voor 1 miljard aan wapens van de Israëlische defensie-industrie hebben gekocht. Hoe kan het dat wij wapens kopen van een staat die genocide pleegt en zijn wapens uittest op Palestijnse burgers in Gaza en op de Westbank? Graag een reactie.
Voorzitter, tot slot. De grootste existentiële bedreiging voor de hele wereld blijft een allesvernietigende kernoorlog. De kans daarop is misschien relatief klein, maar niet verwaarloosbaar. En die dreiging is de afgelopen jaren toegenomen. De Doomsday Clock staat inmiddels op 85 seconden voor middernacht, dichterbij dan ooit tevoren. Erkent de minister het groeiende risico op een kernoorlog als existentiële bedreiging? Welke beleidsconclusies trekt zij daaruit? Welke stappen wil Nederland zetten richting een kernwapenvrije wereld, het doel waartoe ook het non-proliferatieverdrag verplicht? Dat is het verdrag dat Nederland uiteraard nog steeds steunt. Daar ga ik althans van uit; Nederland heeft zich er in ieder geval aan verplicht.
Wat de SP betreft geldt nog altijd: alle kernwapens de wereld uit, te beginnen met Nederland. Ik hoop dat we ook met deze minister en deze regering dat debat kunnen voeren. Om te beginnen door te erkennen wat iedereen weet, namelijk dat er nog steeds massavernietigingswapens op Volkel liggen. Dat zijn Amerikaanse kernwapens. Dat erkennen zou een eerste stap zijn. Zo hoort dat in een democratie. Ik reken op de transparantie van de minister en van de staatssecretaris en zie uit naar hun beantwoording.
De voorzitter:
Ik dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Van Gasteren. Hij spreekt namens de Fractie-Van Gasteren.