Verslag van de vergadering van 6 oktober 2026 (2026/2027 nr. 03)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 14.36 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Janssen i (SP):
Ik ben nog net op tijd voor de afschaffing. Dank u wel, voorzitter. De vraag die door journalisten het meest aan mij gesteld is, is: hoe vindt u dat het kabinet het doet? De neiging kwam dan toch even bij me op om een uitlating te parafraseren van de voormalig CDA-minister van Justitie, die uitlatingen deed over de Eerste Kamer, maar ik heb besloten om dat toch maar niet te doen. Wij spreken hier met respect over anderen. Dat doen we niet alleen voor de schermen, maar dat doen wij ook achter de schermen. Mijn antwoord is dan wel dat de minister-president in ieder geval op één punt woord heeft gehouden. Bij het debat in deze Kamer in april over de regeringsverklaring zei hij: we nemen de tijd; we gaan in gesprek. Dat hebben we gemerkt. Het probleem is alleen dat heel veel van die gesprekken vooral nodig zijn tussen coalitiepartijen onderling. Ze zijn het gewoon op veel punten met elkaar niet eens en dat zullen ze uit zichzelf ook niet worden. Dat was ook voorspelbaar als je kijkt naar de verschillende oplossingsrichtingen die gekozen werden in het formatiestuk Jetten-Bontenbal en het coalitieakkoord met de VVD. Het gevolg is nu een permanente formatie en van dag tot dag overleven voor dit minderheidskabinet. Het is Feyenoord en Ajax in één kabinet en dat past niet bij elkaar. De mentaliteit is anders. De houding is anders. Het is de haven tegen de Zuidas. Het is de ziel van de Kuip tegen het beton van de Arena, met als resultaat dat iedere begrotingsbehandeling de komende maanden een risicowedstrijd gaat worden.
Ik heb zelf acht jaar als bestuurder namens de SP deel uitgemaakt van een coalitie op provinciaal niveau, toevallig met dezelfde drie partijen die nu deze minderheidscoalitie vormen, D66, VVD en CDA. We hebben acht jaar bestuurd met één zetel meerderheid. Los van de inhoud hebben wij toen vooraf een paar duidelijke omgangsregels met elkaar afgesproken. Die gingen over gunnen, woord houden tegenover elkaar en elkaar niet verrassen. Mijn vraag aan de minister-president is of die afspraken ook tussen deze coalitiepartners zijn gemaakt? Zo ja, hoe vindt de minister-president zelf dat het gaat met die afspraken?
Misschien wel de belangrijkste afspraak die wij destijds in onze coalitie hebben gemaakt, was dat wij als coalitiepartijen geen politieke feestjes vierden over de ruggen van onze coalitiepartners. Volgens mij gaat het daar mis. Mijn vraag aan de minister-president is of die afspraak ook tussen deze partijen is gemaakt. Ik kom hierop omdat het beeld bij mij blijft hangen van de triomfantelijke VVD-billboards langs de snelweg aan het begin van de coalitieperiode. Die moesten nog eens volkomen duidelijk maken dat zij de winnaars waren van die onderhandelingen en D66 en CDA de verliezers. Dat ettert door. Het feest van PRO nu is dan weer pijnlijk voor de VVD. Ik heb de woorden van mevrouw Lagas vandaag goed gehoord. Die lijken de route over rechts in deze Kamer toch heel erg te beperken, dus ik zou niet verbaasd zijn als PRO binnenkort het verzoek krijgt om zich wat minder feestelijk te gaan gedragen. Dat zou ik ook begrijpen. Maar dan weten we waar het vandaan komt.
Voorzitter. Over 162 dagen, op 17 maart, zijn de verkiezingen voor de Provinciale Staten en weten we met een kleine slag om de arm hoe de nieuwe Eerste Kamer eruit zal gaan zien vanaf juni 2027. Dat zijn maar 162 dagen, dus iedere koerskeuze die het kabinet nu gevraagd wordt te maken — ik heb me bij de Algemene Politieke Beschouwingen verbaasd over de vragen of het kabinet naar links of naar rechts gaat — zou een keuze zijn voor de zeer korte termijn. Erkent de minister-president dat? We zien nu al dat het kabinet moet grijpen naar uitstel, afstel en het strooien met miljarden om te proberen de eerste begrotingen te redden. Maar u hoort ons niet klagen. U hoort de SP niet klagen over het schrappen van de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Hulde aan de vakbeweging. Hulde aan de stakers. De SP zal die strijd samen met hen voortzetten, ook voor de zorg en ook voor het onderwijs.
Die strijd is ook hard nodig, gezien de politieke discussie in de Tweede Kamer bij de Algemene Financiële Beschouwingen. De stelposten bij het ministerie van Financiën moeten nog worden ingevuld. Iedere ingetrokken bezuiniging zal immers ergens anders gaan landen, conform de wens van de VVD. Er leek licht te zitten tussen de uitlatingen van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de minister van Financiën over de gesprekken over de WW en de WIA. Moeten die nou wel of niet een bezuiniging opleveren? Vooral vanuit VVD-hoek blijft dat herhaald worden. VVD-fractievoorzitter Brekelmans zei deze week nog die hervormingen miljarden moeten gaan opleveren. Het doel voor de VVD is bezuinigen. Dat is helder. Ik hoor dus graag van de minister-president een duidelijke uitspraak en de bevestiging dat er vooraf geen bezuinigingsdoel ligt bij deze gesprekken en dat het gesprek op de inhoud gevoerd zal gaan worden om tot afspraken te komen die goed zijn voor de mensen om wie het gaat. Voorzitter. Dan black box 3. Over box 3 komt ook de Eerste Kamer nog uitgebreid te spreken. Gisteravond hebben we weer een update gehad van het kabinet. De door het kabinet voorgestelde oplossing kon vorige week al binnen een dag de prullenbak in. De novelle die nu door de minister van Financiën voor een spoedadvies naar de Raad van State is gestuurd, wordt pas eind oktober, voorzien van dat advies, terugverwacht. De valkuil die dan lokt, is toch weer dat de Haagse politieke wenselijkheid het gaat winnen van de zorgvuldigheid en de uitvoerbaarheid, met alle uitvoeringsproblemen van dien. Wij zullen daar de komende tijd zeker aandacht voor blijven vragen. De financiën zullen in zijn algemeenheid de komende maanden ook in deze Kamer volop worden besproken. De SP is daar duidelijk over: tekorten voor sociale zekerheid, onderwijs, zorg en de aanpak van armoede los je niet op met cadeaus aan de grootste vermogens. Ik hoop dat het kabinet dat nu ondertussen zelf ook inziet. Graag een reactie van de minister-president.
Voorzitter. Ondertussen bouwt het amendementencircus zijn tent weer op in de Tweede Kamer, voor het eerst met stemmingen zonder blokkerende meerderheid van de coalitiepartijen. Niemand kan daarom nu al voorspellen of en hoe het Belastingplan en de begrotingen de eindstreep gaan halen, en hoe die ons gaan bereiken. De minister-president blijft zeggen dat hij brede afspraken met niet-coalitiepartijen wil maken. Dat gaat gepaard met een beroep op het landsbelang. Ik stel vast dat coalitiepartijen er zelf niet in slagen en er niet in geslaagd zijn hun partijbelang opzij te zetten voor het landsbelang. We zien coalitiepartijen die vanuit partijbelang andere partijen, en daarmee een meerderheidskabinet, hebben uitgesloten. We zien coalitiepartijen die de hele zomer tot de laatste seconden met elkaar bezig zijn geweest hun partij te vuur en te zwaard te verdedigen, boven het landsbelang, om dan vervolgens bij niet-coalitiepartijen een beroep op het landsbelang te doen. Graag een reflectie hierop van de minister-president.
Voorzitter. Met alle aandacht voor de overleggen over de miljarden, signaleert de SP dat dit kabinet een ongewenste koers inzet, die tot nu toe te weinig aandacht krijgt. Het kabinet zet namelijk met een serie aan maatregelen de bijl aan de wortel van de tegenmacht in Nederland, terwijl macht wordt versterkt en uitgebreid. De tegenmacht van controle en toezicht wordt sluipenderwijs afgebroken en dat is een ontwikkeling die onze maatschappij en onze burgers gaat schaden, ernstig gaat schaden. De voorbeelden zijn legio. In een steeds digitalere wereld, waarin AI steeds grotere risico's met zich meebrengt, wordt vanaf 2029 door dit kabinet drastisch bezuinigd op de Autoriteit Persoonsgegevens. Waarom? Het breed afschaffen van een dwangsom voor een overheid die verzaakt, is wat er gebeurt. Je verwaarloost als overheid je uitvoeringstaken dramatisch. Alles loopt vast. En dan roept diezelfde overheid "crisis en overmacht" en zorgt diezelfde overheid niet voor herstel, maar richt de verwijten op de burgers die als redmiddel tegen een verzakende overheid de rechter kunnen vragen een dwangsom in te zetten. Het kabinet breekt dit af en legt de schuld vervolgens bij de burger.
Het kabinet wil de bevoegdheden van de inlichtingendiensten fors uitbreiden en tegelijkertijd de controle daarop ernstig verzwakken en afbouwen. Het kabinet wil drastisch regels gaan schrappen. Dat zal onherroepelijk leiden tot aantasting van de rechtsbescherming van burgers. Heeft het kabinet zelf de optelsom van al deze maatregelen wel gemaakt? En wat betekenen al deze maatregelen in samenhang voor het rechtsgevoel van de burgers en voor het vertrouwen van de burger in de overheid? Graag een reactie van de minister-president.
De SP is blij dat de minister van SZW wel tot bezinning lijkt te zijn gekomen over zijn wetsvoorstel om de dwangsommen bij de WIA tijdelijk te stoppen. Terecht trekt hij zich de kritiek aan en lijkt hij in te zien dat dit het rechtsgevoel van burgers enorm gaat schaden. Het kabinet heeft niets geleerd van het verleden en creëert meer macht met minder tegenmacht. Dat gaat leiden tot ongelukken, omdat macht nu eenmaal corrumpeert. Zelfregulering van de markt is een illusie; zie bijvoorbeeld het falen van het tuchtrecht bij banken. Dat zelfregulerende tuchtrecht stopt, omdat de banken iedere medewerking weigeren. Het toeslagenschandaal en het Groningendossier zijn nog steeds niet opgelost. Sterker nog, er komen nieuwe schandalen bij. Kijk maar naar het UWV deze week. Het betreft slachtoffers van het gebrek aan tegenmacht tegen de overheid en een falende uitvoering. En toch vergroot het kabinet de kloof tussen macht en tegenmacht ten voordele van de macht. We zien het recht van de sterkste dat tot nu toe al de internationale rechtsorde uitholt en aanvalt. De vraag van de SP aan de minister-president is waarom het kabinet in ons eigen land het recht van de sterkste omarmt en verder versterkt in plaats van de tegenmacht te koesteren en die te versterken. Aan wiens kant staat u? Dat is mijn vraag aan de minister-president. Voorzitter. De Nederlandse defensie-uitgaven zijn de afgelopen vijf jaren al verdubbeld. De Algemene Rekenkamer is zeer kritisch over hoe Defensie met een groot deel van dat geld omgaat. En toch komt daar nog eens 19,3 miljard per jaar bovenop om aan de Trumpnorm te voldoen. Is het waar, zo vraag ik de minister-president, dat dat een belangrijke reden is waarom de druk om te bezuinigen zo groot blijft? Erkent de minister-president dat?
Over oorlog en vrede valt veel meer te zeggen. In de Verenigde Staten wordt Elon Musk nu aangesteld om autonome oorlogsvoering voor te bereiden en mogelijk te maken. Autonome oorlogsvoering is oorlog zonder menselijke tussenkomst. Denk aan alles wat we nu al leren over de gevaren van AI. Dank aan een op hol geslagen Amerikaanse AI-agent die de Chinezen de oorlog verklaart. Wat vindt de minister-president van deze ontwikkeling en hoe denkt hij dat nog meer conventionele bewapening tegen deze ontwikkeling gaat helpen?
De minister-president heeft als D66-partijleider in het verleden ook veel over de uitwassen van de oorlog gezegd. Mijn vraag is of ook minister-president Jetten van mening is dat er door zijn kabinet "een lijn moet worden getrokken tegen het onmenselijke geweld en de genocide in Gaza". Ik citeer hem. Hoe geeft het kabinet invulling aan een politiek die niet wegkijkt maar opstaat voor menselijkheid? Ik kijk uit naar de reactie van de minister-president.
Voorzitter. Tot slot kom ik op een toezegging van de minister-president aan de SP bij het debat over de regeringsverklaring. Die gaat over kinderarmoede, een schandvlek in onze samenleving. Ik sprak de minister-president er in april op aan dat er in de regeringsverklaring geen woord werd gerept over de aanpak van kinderarmoede. Dat zou in het najaar beter worden en er zou meer tekst aan worden besteed, zei de minister-president toen. Waar kan ik die teksten vinden? Noch in de Miljoenennota met bijlagen noch in de afzonderlijke begrotingen wordt kinderarmoede genoemd, met uitzondering van de begroting SZW, waarin het woord drie keer voorkomt, met de kille mededeling dat de kinderarmoede daalt naar 2,3%. Maar er staat niet bij dat dit een daling is van 0,1%. Dat zijn 100 kinderen per 100.000 kinderen die leven in armoede. Dat zijn in Nederland 350 kinderen op de 350.000 die in schrijnende armoede opgroeien en hun toekomstkansen zien vervliegen. Daarbij is nog geen rekening gehouden met de absurde stijging van de energiekosten als gevolg van de ontketende oorlog in het Midden-Oosten. Die daling van het aantal kinderen in armoede komt er dus niet en zal eerder een stijging worden. De vraag van de SP aan de minister-president is daarom helder: wat gaat het kabinet concreet doen om eindelijk die kinderarmoede aan te pakken en Nederland uit te helpen? Hoe gaat dit kabinet die 350.000 kinderen een toekomst bieden? Dat kan niet wachten, geen dag.
Voorzitter. De komende maanden wordt de politiek chaotisch. De coalitiepartijen hebben ervoor gekozen om snel op het bordes te willen staan en dachten ten onrechte dat ze in de zomer wel even een breed akkoord zouden kunnen sluiten door wat zoet en zuur te verdelen. Het land is daardoor opgezadeld met een permanente formatie en voortdurende onzekerheid. De laatste vraag van de SP aan de minister-president is daarom of hij er nog steeds van overtuigd is dat het experiment met zijn minderheidskabinet het beste is voor ons land.
Voorzitter. Ik kijk uit naar de beantwoording van de minister-president.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef nu graag het woord aan mevrouw Huizinga-Heringa van de ChristenUnie.