De Eerste Kamer debatteerde dinsdag 27 oktober in eerste termijn over de staat van de rechtsstaat met minister Van Weel en staatssecretaris Van Bruggen (beiden van Justitie en Veiligheid). De tweede termijn van het debat vindt op een later tijdstip plaats. Het debat dat in de regel tweejaarlijks plaatsvindt, gaat niet zozeer over specifieke wetgeving maar over het beleid van de regering. De laatste keer dat de Eerste Kamer debatteerde over de rechtsstaat was in 2022 met het kabinet-Rutte IV.
De Kamer sprak uitgebreid over het dalende vertrouwen van de burger in de rechtsstaat, bedreigingen voor de rechtsstaat, zoals georganiseerde criminaliteit, toenemend antisemitisme en AI, maar ook over tekorten aan rechters en bij de politie, en manieren waarop de rechtsstaat kan worden versterkt. Er was aandacht voor de kwaliteit van wetgeving en rapporten over de Nederlandse rechtsstaat, zoals het jaarlijkse landenrapport van de Europese Commissie en dat van de Staatscommissie rechtsstaat dat in 2024 is verschenen.
Ter voorbereiding op het debat hebben twee deskundigenbijeenkomsten plaatsgevonden. Tijdens de eerste bijeenkomst op 11 maart 2025 liet de commissie Justitie en Veiligheid zich informeren over het sentiment dat in de samenleving leeft ten aanzien van de rechtsstaat. De commissie wilde weten welke signalen deskundigen hierover opvangen. Senatoren gingen in gesprek met de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme, de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding, het College voor de Rechten van de Mens, het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Raad voor het Openbaar Bestuur.
In de tweede deskundigenbijeenkomst, op 15 april 2025, sprak de commissie met partijen die betrokken zijn bij de opsporing, handhaving, rechtspraak, rechtsbijstand en uitvoering. Hiervoor ging de commissie in gesprek met de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland, het College van procureurs-generaal, de Nationale Politie, de Nederlandse Orde van Advocaten, het Adviescollege ICT-toetsing, hoogleraar Jonathan Soeharno, redacteur van de onderzoeksbundel 'Constitutionele waarborgen', Bart van Meegen, president van de rechtbank Amsterdam en Fred van der Winkel, president van de rechtbank Overijssel.
PRO: Rechtsstatelijk leiderschap
Senator Veldhoen hield, in navolging van de Staatscommissie rechtsstaat, een pleidooi voor rechtsstatelijk leiderschap. Ze zei dat de overheid te ingewikkeld is geworden en de rechtsbescherming tekortschiet. De regering moet daarom kiezen voor de rechtsstatelijke weg bij het vinden van oplossingen en daar leiderschap bij laten zien. Rechtsstatelijk leiderschap vraagt allereerst zorgvuldige wetgeving. Veldhoen vroeg wat de minister kan doen als een wet door de Tweede Kamer zodanig wordt gewijzigd dat de wet in strijd is met de rechtsstaat. Landelijke politici die openlijk suggereren dat een wet niet hoeft te worden uitgevoerd, ondermijnen de rechtsstaat. Hoe kijken bewindspersonen hiernaar? PRO is blij met het plan het kabinet om de rechtspraak een eigen begroting te geven en het plan om de rol van de minister bij benoemingen van leden van de Raad voor de rechtsspraak om zo onafhankelijkheid te waarborgen. Tot slot vroeg Veldhoen aandacht voor digitalisering en in het bijzonder de bescherming van burgers in het digitale domein.
D66: Institutionele waarborgen
Ook senator Dittrich ging in op het rapport van de Staatscommissie rechtsstaat, waarin tien aanbevelingen staan. Hij vroeg welk plan van aanpak de regering heeft om deze aanbevelingen uit te voeren. Voor D66 zijn institutionele waarborgen van de rechtsstaat belangrijk, maar ook de manier waarop mensen de rechtsstaat ervaren. De Algemene Rekenkamer is kritisch over de justitieketen. Dittrich vroeg of de minister contouren kon schetsen van het aangekondigde deltaplan. Wanneer verwacht hij de eerste verbeteringen? Hij wees er verder op dat we afhankelijk zijn van Amerikaanse techreuzen. Zij richten zich op hun eigen belangen en machtspositie en niet op de rechtsstaat. Ook in EU-verband moet gekeken worden hoe we regels kunnen stellen aan AI. Kan de minister aangeven hoe voor de rechtsstaat aan regulering van AI wordt gewerkt? Tot slot deed Dittrich een voorstel aan zijn collega's: een overstijgende verkenning naar de vraag hoe respectvol inhoudelijk publiek debat kan worden bevorderd.
CDA: Zorgen over antisemitisme
Senator Doornhof sprak over de verwoestende gevolgen van de georganiseerde drugscriminaliteit voor de rechtsstaat. De CDA-fractie denkt ook aan de internationaal opererende netwerken die zich schuldig maken aan mensenhandel. 'In dat licht verdient de bewaking van onze grenzen verder herwaardering,' zei Doornhof. De CDA-fractie vindt verder dat er te veel ruimte zit tussen de praktijk en artikel 1 van de Grondwet. Het is belangrijk dat de Tweede Kamer en de regering hier ook iets mee gaan doen, in navolging van het rapport van de Eerste Kamer 'Gelijk recht doen'. Tot slot ging hij in op het groeiend antisemitisme in Nederland. Joodse kinderen groeien op met hoge hekken en beveiliging rondom hun school. Jodenhaat zal door de samenleving zelf moeten worden opgelost, zei Doornhof. 'Dat neemt niet weg dat de overheid een grote verantwoordelijkheid heeft en moet zorgen voor toereikend wettelijk instrumentarium voor effectieve opsporing en vervolging van strafbare feiten.'
Fractie-Walenkamp: Vrijheid van spreken
Senator Walenkamp noemde tien speerpunten. Zo zei hij dat het opsluiten in een gesloten inrichting van minderjarigen, die niets strafbaars hebben gedaan, 'doorschiet'. Hij maakt zich daar grote zorgen over en noemde het wederrechtelijke vrijheidsberoving. Verder is volgens hem de rechtstoepassing te bureaucratisch. Daar is een cultuuromslag noodzakelijk. Als voorbeeld gaf hij de bescherming van de wolf. Hij wees er ook op dat de eilanden in het Caribisch deel van het koninkrijk het moeilijk hebben en dat hun tbs-voorzieningen tekortschieten. Hij vroeg op welke termijn het kabinet actie onderneemt. Hij vindt het verder een 'groot probleem dat beknibbeld wordt op de rekenkamer, op regionaal, lokaal en waterschapsniveau'. Een rekenkamer moet genoeg mensen en budget hebben. Tot slot sprak hij over het waken over de vrijheid van spreken: is de minister bereid zich hiervoor in te zetten, vroeg Walenkamp.
JA21: Amateurisme en gezwalk
Senator Van Bijsterveld sloot zich aan bij de woorden van collega Doornhof over het groeiend antisemitisme in Nederland. Ze zei dat een assertieve wetgever een voorwaarde is voor een gezonde rechtsstaat. 'Dat geldt ook voor de wetgever zelf. De regering moet steun organiseren. Kabinet moet bereid zijn om ook daadwerkelijk te onderhandelen.' Ze zei verder dat 'amateurisme, gezwalk en het uitbesteden van belangrijke politieke beslissingen aan bijvoorbeeld de rechterlijke macht, burgers in het echte leven raken.' We mogenvolgens Van Bijsterveld kritisch kijken naar de scheiding der machten. Ze vroeg of de regering bij belangrijke hervormingen eerder inhoudelijke afspraken wil maken met het parlement. Ook vroeg zij of het kabinet bij nieuwe wetgeving uitdrukkelijk wil verantwoorden welke politieke afwegingen zij zelf vastlegt en welke beoordelingsruimte ze via open normen wil laten aan het bestuur en de rechter.
Fractie-Beukering: Verschillen in straffen inzichtelijk maken
Senator Beukering sprak mede namens de Fractie-Van Gasteren. Hij vroeg het kabinet inzichtelijk te maken welke factoren het verschil in straf bepalen. Hij wees op de grens tussen strafbare en toegestane uitingen. 'Is er sprake van een leemte in de wet?' vroeg Beukering, 'en zo ja, gaat de regering die dichten met behoud van de vrijheid van meningsuiting. Zo nee, gaat de regering consistent toepassen en handhaven?' Rechterlijke onafhankelijkheid ontslaat de regering niet van haar verantwoordelijkheid voor werkbare en begrijpelijke wetten, zei hij. 'Vertrouwen groeit wanneer burgers zien dat de overheid hen beschermt en haar keuzes kan uitleggen en verantwoorden. Gelijke monniken, gelijke kappen. Ook wanneer dat politiek ongemakkelijk is,' aldus Beukering.
BBB: Steun hoeders rechtsstaat
Senator Marquart Scholtz zei dat het schort aan handhaven in Nederland. 'Het resultaat is dat burgers twijfelen aan de staat. Het schort ook aan het verbod op meten met twee maten.' De rechtsstaat staat onder grote druk. 'Er is een slopend gif aanwezig dat onze rechtsstaat ondermijnt, namelijk antisemitisme,' zei hij. De dreiging is zo hevig dat mensen in Amsterdam Buitenveldert de mezoeza's van de deuren hebben gehaald. Marquart Scholtz: 'Het is een schande in het land dat zich een rechtsstaat noemt.' Hoeders van de rechtsstaat staan volgens hem in de kou. Politie-, COA- en PI-medewerkers worden niet gesteund. Wat wil de regering doen om hen betere bescherming te geven? Er is een onderscheid hoe de overheid burgers in de stad en op het platteland tegemoet treedt. Als voorbeelden noemt hij visserij, PAS-melders en wolven. De overlast van de azc's in Ter Apel en Budel verpesten het bestaan van de mensen daar. Wat gaat de overheid extra doen om die mensen veilig te doen voelen in hun eigen gemeente, vroeg Marquart Scholtz.
SP: Beoordelen op praktijk, niet papier
Senator Janssen zet dat het gaat om de optelsom van op het oog misschien kleinere dingen. Bij elkaar opgeteld worden ze groter dan de enkele som der delen. En dat geeft mensen het gevoel dat onrecht niet wordt aangepakt, dat tegenmacht wordt afgebroken en dat daarmee de onmacht wordt vergroot. Wat de SP betreft wordt de rechtstaat beoordeeld op het functioneren in de praktijk, niet op papier. Janssen: 'Je mag van de overheid verwachten dat rechtszekerheid en rechtsgelijkheid worden beschermd, en waar nodig worden versterkt. Maar het omgekeerde gebeurt.' Hij vroeg bijvoorbeeld welke maatregelen het kabinet neemt om de sociale advocatuur overeind te houden en te versterken. Volgens hem is de enige manier waarop dat gevoel weggenomen kan worden, door als collectief te laten zien dat dit gevoel van onveiligheid en onzekerheid kan worden weerlegd. 'Het moet mogelijk zijn om onze rechtsstaat te herstellen. Door te luisteren en niet alleen te zenden,' aldus Jansen.
PVV: Betonrot
Senator Bezaan zei: 'We redden het niet meer met een onderhoudsbeurt van de rechtsstaat, er zit betonrot in.' Ze zei verder dat een overheid die burgers houdt aan termijnen, zichzelf ook aan termijnen moet houden. Bezaan ziet een rechtsstaat die wetten maakt, maar de ernstige overtredingen ervan niet kan onderzoeken. Wat zegt de overheid tegen een slachtoffer van wie de aangifte blijft liggen wegens capaciteitsgebrek, vroeg zij. Is dat rechtsstatelijk aanvaardbaar? Een burger moet erop kunnen vertrouwen dat een besluit van de overheid ook iets betekent. Niemand betwist het recht om naar de rechter te stappen, dat is een grondrecht. Maar een recht om te procederen is iets anders dan recht op subsidie voor wie procedeert, betoogde Bezaan. Ze vroeg wat de regering hiervan vindt. Is de regering bereid tot volledige transparantie over deze subsidies? Bezaan: 'Een rechtsstaat die uitsluitend uitlegt waarom iets juridisch niet anders kon, maar niet durft te vragen of het recht zelf nog het juiste resultaat oplevert, maakt zichzelf uiteindelijk machteloos.'
OPNL: Nauwelijks advocaten in Noord-Nederland
Senator Van der Goot haalde de deken van de Orde van Advocaten in Noord-Nederland aan. Zij sloeg alarm in het Dagblad van het Noorden en de Leeuwarder Courant omdat aan de randen van haar arrondissement nauwelijks advocaten te vinden zijn. Van der Goot: 'Mensen die op gesubsidieerde rechtsbijstand zijn aangewezen, zijn daarvan de dupe.' Iemand die in deze regio's een advocaat nodig heeft, moet een flinke reis ondernemen. Voor mensen die zijn aangewezen op sociale advocatuur is dat een ernstig probleem.' Hij noemde het goed nieuws dat de regering wil investeren in de sociale advocatuur. Verspreid over het land zijn politiebureaus gesloten. Dat heeft ook gevolgen gehad voor de zichtbaarheid en nabijheid van politie in de landelijke gebieden. 'Prioriteit ligt blijkbaar niet bij blauw op straat,' aldus Van der Goot. Hij vroeg of de minister binnen drie maanden een notitie naar de Kamer kan sturen waarin hij uiteenzet hoe hij de spreiding en bereikbaarheid van rechtsstatelijke voorzieningen structureel betrekt bij beleid.
ChristenUnie: Ronkend rapport versus stapels brandbrieven
Senator Talsma haalde het rapport van de Europese Commissie over de staat van de Nederlandse rechtsstaat aan. Hij ziet een verschil tussen de positieve waardering in het rapport, en de praktijk. Bijvoorbeeld als het gaat om de grote ict-uitdagingen in de strafrechtketen. Ook de invoering van het nieuwe Wetboek van Strafvordering loopt vertraging op als gevolg van ICT-problemen. 'Hoe kijkt het kabinet naar het 'ronkende rapport van de Europese Commissie terwijl wij bestookt worden met stapels brandbrieven?' Talsma vroeg naar de uitvoering van zijn motie uit 2022. 'De Kamer steunde toen mijn motie met het verzoek aan de regering om signalen van instituties, over knelpunten in wetgeving en over zorgen over de effecten van wetgeving in de praktijk, jaarlijks te bundelen en voorzien van een kabinetsreactie toe te sturen aan beide Kamers. De motie is nog niet uitgevoerd. Dat is geen goede zaak. Welke acties kunnen we van dit kabinet op dit punt verwachten?' vroeg Talsma.
VVD: Evenwicht tussen staatsmachten
Senator Vogels zei dat in een goed functionerende rechtsstaat de verschillende staatsmachten elkaar in evenwicht houden. Niet alleen met goede regels, maar ook met effectieve tegenmacht. Het is daarom volgens haar goed dat de rechtspraak een eigen begroting krijgt en dat de rol van de minister bij de benoeming van de leden van de Raad voor de rechtspraak wordt ingeperkt. Ze vroeg of het nog steeds 'in de rede ligt om de vier hoogste bestuursrechters - de afdeling bestuursrecht van de Raad van State, de Centrale Raad van Beroep, het College van Beroep voor het bedrijfsleven en de Hoge Raad voor fiscale zaken - samen te voegen. Dat maakt het stelsel duidelijker en eenvoudiger, aldus Vogels. Ze vroeg verder: 'Hoe waarborgen we rechtsbescherming wanneer algoritmes steeds vaker besluitvorming ondersteunen, beschermen we privacy en versterken we weerbaarheid? Als wij menselijke waardigheid beschouwen als kern van de samenleving, dan moeten we voorkomen dat mensen tot object worden gereduceerd.'
SGP: Precair bezit
Senator Schalk zei: 'De rechtsstaat wordt geweld aangedaan met ideeën die strijdig zijn met mensenrechtelijke beginselen, zoals het recht op leven. Er zijn partijen die abortus als mensenrecht willen zien. Maar dat sluit het recht op leven uit voor een specifieke groep mensen, namelijk de ongeborenen. Dat is dus in strijd met het gelijkheidsbeginsel.' Verder wordt het materiële rechtszekerheidsbeginsel volgens Schalk 'met voeten getreden' door het wisselend beleid voor de boeren. Het idee van de rechtsstaat is toch dat juist de overheid aan regels gebonden is om zo de burgers te vrijwaren van een tirannieke overheid, stelde hij. Handhaven hoort ook bij de rechtsstaat, zei hij naar aanleiding van de discussies over het demonstratierecht. Dan moet het kabinet niet aankomen met capaciteitsproblemen. 'De rechtsstaat is een precair bezit. Zowel de overheid als de burger zijn in staat de rechtsstaat aan het wankelen te brengen,' zei hij.
PvdD: Broederschap dragend begrip
Senator Nicolaï ging in op broederschap als dragend begrip van de rechtsstaat: 'We spreken vaak over vrijheid en gelijkheid, maar bijna nooit over broederschap. Terwijl het een van de dragende pijlers was van de eerste Nederlandse grondwet in 1798.' Kennelijk bestaat er volgens hem, ondanks grote politieke verschillen, een gedachte dat een samenleving meer vraagt dan het respecteren van individuele rechten (solidariteit, naastenliefde, nabuurschap). Nicolaï ziet in het rapport van de staatscommissie ook aanknopingspunten hiervoor. Daarin staat dat overheid en burgers met elkaar een rechtsgemeenschap vormen. Hij vroeg of de minister een duurzame rechtsstatelijke cultuur denkbaar acht. Welke positieve verantwoordelijkheid draagt de overheid om die voorwaarden te scheppen? Zelf denkt Nicolaï aan een rol voor burgerschapsonderwijs. Ook wilde hij weten of de regering bereid is te laten onderzoeken of beginselen als menselijke waardigheid en broederschap een uitdrukkelijke plaats verdienen in de grondwet.
50PLUS: Demonstratierecht geen excuus voor geweld
Ook senator Van Rooijen sprak steun uit voor het betoog van Doornhof (CDA) over antisemitisme. Hij zei dat de vrijheid van vergadering en betoging, ook wel bekend als demonstratierecht, een grondrecht is waar we zuinig op moeten zijn. Maar hij ziet ook ontwikkelingen die hem zorgen baren: 'Het demonstratierecht mag geen excuus worden voor geweld en vernieling zoals in Frankrijk en Italië. Welk probleem lost de aangekondigde wetgeving op wat niet al kan binnen de huidige wet?' Over gezichtsbedekking zei hij dat het recht op betoging niet inhoudt dat je dit mag doen zonder dat je identiteit te achterhalen is. Ook ging Van Rooijen in op de verhouding tussen wetgever en rechter. De rechter heeft ruimte nodig om wetgeving toe te passen op concrete gevallen. Tot slot vroeg hij aandacht voor algemeen belang-acties: 'We moeten kijken of maatschappelijk organisaties niet te veel ruimte nemen.'
Volt: Hoe omgaan met lawfare
Senator Hartog zei: 'De rechtsstaat zullen we doorlopend moeten blijven onderhouden en versterken. En de dreigingen zullen steeds weer nieuwe vormen aannemen.' Ook hij ging in op het rapport van de Europese Commissie en haalde een van de nog openstaande punten eruit, het lobbyregister. Dat is volgens Hartog een heel praktische maatregel. Hij wilde weten wat de laatste stand van zaken is. Hij wilde ook weten hoe wij in Nederland omgaan met gerechtelijke uitspraken uit het buitenland. Hij gaf als voorbeelden de Chinese uitspraak over Nexperia en de Amerikaanse Cloud Act. Hoe kijkt de regering hiernaar? Welke aanvullende waarborgen zijn nodig? Waar ligt de grens voor de regering? Bij deze lawfare (oorlogsvoering met wetten - red.) worden wetten ingezet als wapen. 'Grote maatschappelijke uitdagingen moeten aan de voorkant worden opgelost, niet aan de achterkant door de rechtsbescherming van burgers in te perken,' besloot Hartog.
FVD: Perspectief onbegrepen burger
Senator Kemperman keek naar de rechtsstaat vanuit het perspectief van de onbegrepen burger. Hij zei: 'De rechtsstaat kan blijkbaar selectief zijn en is soms echt moeilijk te begrijpen.' Rechtsstaatcultuur begint bij het gedrag van de macht. Een grondwetsartikel overtuigt niet, gedrag wel, aldus Kemperman. 'Waarom protesteren mensen? Het helpt niet om de skippybal onder water proberen te houden. Wat is de rechtsstaat als er muren omheen staan, als je op je woorden moet letten? Dit debat veronderstelt het bestaan van de democratische rechtsstaat. Met mooie woorden over machtenscheiding, neutraliteit van de rechterlijke macht en bescherming van burgers door grondrechten en het legaliteitsbeginsel,' besloot hij.
Beantwoording minister Van Weel
Van Weel zei dat mensen veilig Joods moeten kunnen zijn in Nederland. De maatregelen van de regering omvatten onder ander een tegemoetkoming in beveiligingskosten, holocausteducatie, werken aan grotere aangiftebereidheid en preventie in de sport. Hij zei verder dat ingrijpende wijzigingen aan het demonstratierecht niet nodig zijn. 'Maar we gaan wel wat aanpassen, zoals het sneller wegvoeren van mensen die de orde verstoren,' aldus de minister. Terughoudendheid in de rechtspraak zou niet nodig moeten zijn, dus het kabinet gaat duidelijker maken dat het wel degelijk mogelijk is om zwaarder te straffen bij demonstraties die uit de hand lopen.
De consultatieronde over een verbod op gezichtsbedekkende kleding heeft ontzettend veel negatieve reacties opgeleverd. De consultatie is daarop stilgelegd, en de minister is weer in gesprek met de Tweede Kamer gegaan, samen met de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Van Weel: 'Vanaf dat punt gaan we nu verder, bijvoorbeeld in overleg met het lokaal gezag. Hoe zij aankijken tegen het probleem en ermee omgaan. Die gesprekken lopen en we hebben toegezegd dat we daarop terugkomen in het eerste kwartaal van 2027. De norm moet zijn dat je in Nederland met open vizier demonstreert.'
Beantwoording staatssecretaris Van Bruggen
De staatssecretaris zei dat iedereen, ook de overheid, gebonden is aan de wet. Grondrechten van burgers moeten worden beschermd. De macht van de overheid is verdeeld in een stelsel van macht en tegenmacht, om misbruik te voorkomen. Aan het eind van het jaar gaat er een wetsvoorstel in consultatie om de rol van de minister bij de benoeming van leden van de Raadvoor de rechtspraak te schrappen. Daarna volgt een voorstel voor een eigen begroting voor de rechtspraak.
Van Bruggen: 'Iedereen moet in Nederland een passende en duurzame uitkomst krijgen voor een juridisch probleem. Het kabinet werkt hard aan versterking van de sociale advocatuur.' Over kunstmatige intelligentie zei ze dat naast alle kansen die AI biedt, er ook risico's zijn: 'We moeten scherpe keuzes maken wat we als samenleving belangrijk vinden.'
Het kabinet is blij met het positieve rapport van de Europese Commissie en de constatering dat Nederland op de goede weg is. Maar het kabinet ziet dat in de praktijk echt nog wel werk aan de winkel is. Van Bruggen zegde tot slot toe dat er specifiek wordt getoetst op de gevolgen van digitalisering bij de uitvoeringstoets van wetsvoorstellen.