Verslag van de vergadering van 29 juni 2026 (2025/2026 nr. 36)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 19.11 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Van Gasteren i (Fractie-Van Gasteren):
Dank u wel, voorzitter. Een welkom aan de minister en de staatssecretaris. Nadat wij vanmiddag grondig gegrild zijn op het vliegveld Gilze-Rijen, beloof ik dat ik dat niet als wederdienst met u zal doen. Even een koerswaarschuwing vooraf: de collega's van PRO hebben heel veel gedoe gehad met hun naamgeving. "Samen voorwaarts" is de naam van de fanfare uit 't Veld, Waarland en Zijdewind, dus misschien moet u ze even waarschuwen.
Dat gezegd hebbende, merk ik op dat de totale defensie-uitgaven stijgen naar 26,7 miljard. Daar zit ook de steun aan Oekraïne in. Maar daarboven komt nog een eenmalige affinanciering van de militaire pensioenen van 8,15 miljard, die blijkbaar niet meetelt. De vraag is: waarom niet? Volgens mij doen ze dat bijvoorbeeld in Spanje wél heel slim.
Mijn fractie steunt de inzet om de krijgsmacht op orde te brengen, maar die steun ontslaat ons natuurlijk niet van de plicht om de begroting te toetsen. Een sterke krijgsmacht is essentieel voor de geloofwaardige afschrikking. Maar het geld moet natuurlijk wel leiden tot iets zinvols: meer operationele eenheden, gevulde munitiedepots en geoefendheid. Een papieren ambitie is immers een papieren tijger. Die schrikt niet af en die vecht niet.
De Algemene Rekenkamer — het kwam al een aantal keren aan de orde — signaleert een reeks financiële en beleidsrisico's. Ik zal ze niet herhalen, want ze zijn al een aantal keren aan de orde gekomen. Ook van mijn kant de vraag: is er naar aanleiding van dat rapport al actie uitgezet en, zo ja, welke? Zo niet, kunt u ons dan toezeggen dat er uiterlijk bij de Najaarsnota een plan van aanpak ligt, inclusief de invulling van het beleid inzake processen rondom fraude- en corruptiebestrijding? In tweede termijn overwegen wij een motie in te dienen.
Volgens de Algemene Rekenkamer is het probleem niet het geld of de ambitie, maar de uitvoering en de gebrekkige bedrijfsvoering, met de constatering in het verantwoordingsonderzoek dat het budgetrecht van de Kamer is geschonden bij de versnelde inkoop van dronebestrijding. Dat is een belangrijke schending, want dit is het belangrijkste instrument dat wij als Kamer hebben. Senator Van Apeldoorn waarschuwde hier al voor in december vorig jaar. Hij verwees toen naar de Grondwet en de Comptabiliteitswet. Eigenlijk heeft de Algemene Rekenkamer een halfjaar later de comptabele onrechtmatigheid bevestigd. De vraag is dus: hoe voorkomt de minister herhaling hiervan bij toekomstige trajecten?
Dat begrotingen te weinig inzicht geven in risico's, maakt het voor dit huis natuurlijk moeilijk te beoordelen of de begroting realistisch is. Dat is geen bijzaak. Het lijkt een beetje op een moderne versie van "après nous le déluge", maar dan ter grootte van een paar miljard. Kan de minister toezeggen dat zij voorafgaand aan de Najaarsnota een geactualiseerde risicoparagraaf kan opsturen, inclusief de scenario's van de rentestijging of een lagere ABP-dekkingsgraad voor bijvoorbeeld de militaire pensioenen?
Het budget gaat nog steeds grotendeels over materiaal voor de oorlog van gisteren, maar gelukkig — dat hebben we vandaag ook in het plan mogen aanhoren — zit daar veel verandering in. Daarvoor complimenten, want Nederland investeert inmiddels stevig in drone- en antidronemiddelen. In de woorden van de Commandant der Strijdkrachten: we zijn het eerste NAVO-land dat drones integreert in alle eenheden. Ook de Defensie Cyberstrategie 2025 is nu officieel verheven tot aanvals- en verdedigingswapen. Complimenten daarvoor.
Het is overigens een illusie — ik weet niet of ik het helemaal eens ben met de collega van Volt — dat we als Europa snel of totaal onafhankelijk kunnen worden van de Verenigde Staten. Ik vind dat een beetje een Russische droom, waar wij niet zo veel mee kunnen.
Wat wel een probleem is, is de publieke ketenafhankelijkheid van niet-Europese onderdelen, of dat nu Amerika, Israël, Turkije of welk ander land dan ook is. De vraag is: heeft de minister de beschikking over een ketenafhankelijkheidsrisicoanalyse? Ik hoef die niet te zien; de vraag is meer of die bestaat.
Mijn fractie ziet het belang van een sterke Europese pijler binnen de NAVO, zonder doublures, zonder defensie te europeaniseren en zonder een apart Europees leger. Kan de minister bevestigen dat elk Europees defensie-initiatief functioneel ondergeschikt blijft aan de NAVO-commandostructuur, zodat we er niet twee naast elkaar hebben?
Dit raakt ook aan Rearm Europe en SAFE, het EU-brede leningsinstrument. De Tweede Kamer nam de motie-Eerdmans van JA21 aan om niet deel te nemen aan gemeenschappelijke Europese schulden. Kan de minister bevestigen dat de Nederlandse voorwaarden, namelijk geen gezamenlijke en hoofdelijke aansprakelijkheid, nog onverkort gelden? Hoe wordt dan een wanbetalersrisico van andere lidstaten eventueel wel of niet binnen de begroting opgevangen?
Dan de stijging naar 3,5%. Die loopt op van 2 miljard extra tot 12 miljard. Dat is een politiek en financieel zware opgave. Die kun je maar op een paar manieren oplossen: hogere belastingen, hogere schulden, of zware bezuinigingen op het centraal overheidsapparaat of het sociaal vangnet. Hoever is het kabinet nu met niet zozeer een meerjarig financieel gedragen dekking, maar een politieke dekking?
Voorzitter. Vrijheid en een free-ride gaan niet samen. Het meebetalen aan ons fair share is logisch, zonder alsmaar te verwijzen naar landen die achterblijven, zoals Spanje. Dat soort discussies leiden uiteindelijk tot niets. Al in de tijd van stadhouder Willem van Oranje financierde elk gewest zijn eigen troepen, zonder centrale bundeling, maar met voortdurende ruzie over de verdeling als gevolg. 440 jaar later zijn we bijna van die discussie af en dat is heel goed. Bij die 2%-norm bestond er een onderliggend nationaal plan met vijf concrete NAVO-doelstellingen. Komt er een geactualiseerde dreigingsanalyse die die nieuwe 3,5%-norm specifiek onderbouwt voor Nederland, en dan niet zozeer in algemene NAVO-capaciteitsdoelstellingen waarnaar in de schriftelijke beantwoording is verwezen?
Dan ten aanzien van de 1,5%-norm. Daar is niet zo heel veel over gezegd. Senator Van Rooijen kreeg in 2025 een toezegging, T04057, die volgens mij nog openstaat. De Miljoenennota 2026 gaat daar ook niet op in. Bevestigd wordt dat het 3,5% en 1,5% is, maar niet zozeer hoe dat dan wordt ingevuld. De deadline voor die toezegging loopt over twee dagen af.
De Oekraïnesteun maakt deel uit van de NAVO-normberekening: 2,02% exclusief en 2,24% inclusief. Een daling van die steun betekent dus ook dat je percentage daalt. Je kunt de vraag stellen of, als er extra steun nodig is, deze suppletoir toegevoegd wordt of dat deze bijvoorbeeld uit het bestaande budget komt.
Voor een gezamenlijke Europese aanschaf van materiaal bestaat ook brede steun. Dat geeft kansen voor het bedrijfsleven, zoals vandaag al werd aangegeven, en voor de Nederlandse en Europese industrie. Maar het raakt ook de zeggenschap en de levering bij geopolitieke spanning. De vraag is: wordt er standaard voor alle gemeenschappelijke aanschaf een toets verricht? En hoe zwaar telt dan de uitkomst? Zo niet, kan de minister dan toezeggen dat we voor elke gemeenschappelijke aanschaf een expliciete toets doen op leveringszekerheid en zeggenschap?
Recent werd er een strategische investering gedaan in Thales. Dat leidt tot de vraag wat nu precies het investeringsbeleid is. Recent werd bijvoorbeeld een grote voertuigorder in Duitsland geplaatst in plaats van bij onze eigen industrie, terwijl andere landen om ons heen vrolijk bij hun industrie bestellen. Artikel 346 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie biedt ruimte om bij nationale veiligheidsbelangen buiten de Europese aanbestedingsregels te gaan. Frankrijk gebruikt dat structureel heel ruim, Nederland niet. Is dat nu een bewuste juridische keuze, een principiële keuze of een ambtelijke risicoaversie?
Defensie telt nu 82.500 medewerkers. Dat moet naar 100.000, misschien zelfs 200.000. De jaarlijkse wervingsbehoefte van 15.000 wordt nu al niet gehaald. Wat gebeurt er op de achtergrond om dat te kunnen waarmaken?
De heer Hartog i (Volt):
Ik zou de heer Van Gasteren graag iets willen vragen over de leveringszekerheid. Stel dat je een goed Nederlands droneprogramma hebt, dat er een crisis is en we in oorlog zijn en dat de Spanjaarden ineens drones nodig hebben en Nederland ook. Die drones worden in Nederland gefabriceerd. Aan wie moet de Nederlandse industrie die dan leveren?
De heer Van Gasteren (Fractie-Van Gasteren):
Mijn opmerking was meer gericht op de leveringszekerheid in het kader van geopolitieke spanningen en dus niet zozeer in het kader van "wie gaat voor bij een bestelling". Het gaat om: wie zit er achter de knoppen vanuit een geopolitiek standpunt? Maar dank voor de vraag.
Ik was bij de werving gebleven. Hoe denkt u die te kunnen doen? Naast werving is ook behoud cruciaal. De PVV heeft daar ooit al op gewezen. Het vorige week bereikte onderhandelingsresultaat van de staatssecretaris en de bonden is een heel goed begin. Proficiat daarvoor.
Voorzitter. In mijn jonge jaren genoot ik van de Britse comedyserie Dad's Army, met de onsterfelijke kreet van corporal Jones: don't panic, the Germans are coming. Nu wil ik niet suggereren dat er enige gelijkenis is tussen captain Mainwaring en de minister, maar vervang Germans voor Russians en dan zijn we eigenlijk wel weer bij de tijd. De Bescherming Bevolking bestond op het hoogtepunt uit 165.000 vrijwilligers. Is er een actueel beeld om dat misschien te herhalen? Er zijn heel veel voorbeelden van in Finland en Zweden. Wat is daar het beeld van de regering bij?
Dat brengt me op de weerbaarheid en het bewustzijn daarvan. Voor politici en, wat ik voor het gemak "de televisiegeneraals" noem, is het makkelijk om te zeggen dat er oorlog met Rusland komt. Maar het risico van zo'n boodschap is natuurlijk een beetje een selffulfilling prophecy. Hoe ziet de minister dit? De overheid moet natuurlijk zelf het goede voorbeeld geven. Daarom heb ik samen met collega-senatoren Marquart Scholtz, Beukering en Van de Sanden volgens artikel 68 wat vragen gesteld aan de minister over de openbaarheid van Defensielocatiegegevens. Misschien is het nog te vroeg, maar de vraag is of de minister kan aangeven wat de status van het depubliceren van de beloofde informatie is.
Voor de pfas-sanering is 50 miljoen gereserveerd, terwijl de minister erkent dat de kostenraming niet mogelijk is. Dat is natuurlijk geen begroting, maar meer een selffulfilling wens. Defensie moet voldoen aan de Omgevingswet en er komen ruimtelijke claims aan. De vraag is wanneer er een onderbouwde pfas-raming komt.
Voorzitter. Mijn fractie onderschrijft de noodzaak van een sterke krijgsmacht in een steeds onveiliger wordende wereld. Vrede en veiligheid zijn niet meer vanzelfsprekend. Wij danken het militair en burgerpersoneel voor hun inzet en hun bijdrage, zodat wij als senaat hier vandaag kunnen debatteren zoals we dat doen.
Dank u wel. Ik kijk uit naar de beantwoording.
De voorzitter:
Ik dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Beukering. Hij spreekt mede namens de Fractie-Walenkamp.