Verslag van de vergadering van 29 september 2026 (2026/2027 nr. 02)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 15.33 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Voorzitter. Mijn fractie wil in de eerste plaats collega Steenkamp gelukwensen met zijn maidenspeech. Wat zou je grootvader, Piet Steenkamp, het bijzonder vinden dat wij hier vandaag met elkaar debatteren. Ik heb hem goed gekend. Zonder zijn inzet zou het CDA er toen niet zijn gekomen.
Voorzitter. De wereld is zo instabiel. En wat doen wij in Europa? Europa was ooit het machtigste land, maar nu gaat het op het wereldtoneel over ons, zonder ons. Maakt Europa zich niet belachelijk? Waar zijn wij mee bezig? Tot Kerstmis of erna steggelen onze regeringsleiders over de nieuwe EU-meerjarenbegroting — daarover straks meer. Kijken we naar de wereld, dan zien we twee wereldmachten strijden om hegemonie: de VS en China. De Verenigde Staten proberen de snelgroeiende macht van China af te remmen met harde taal en tarieven. China maakt zich in stilte intern nog sterker en koopt wereldwijd invloed met grote investeringen in voor China essentiële sectoren. De ontmoeting van Trump en Xi Jinping vorige week leverde weinig op behalve mooie beelden. Er wordt gelukkig in elk geval nog gepraat. Hoe ontwikkelt zich de relatie tussen de VS en China, waarbij Europa in de schaduw staat? Wat is onze rol, zo vraag ik de minister.
Rusland is vijf jaar geleden Oekraïne binnengevallen en sedertdien vallen er ongekende aantallen slachtoffers, elke dag, en komt ook onze veiligheid in gevaar. Er is ook absoluut geen zicht op vrede. Wij in Europa rekenden op de blijvende financiële steun van de VS binnen de NATO, maar die tijd is voorbij. Dat terwijl Europa zijn verdediging niet op orde had en heeft. Het was Trump die ons bij de NATO-top in de Den Haag vorig jaar wakker schudde. We moeten zelf de offers brengen voor onze veiligheid: 5% van het nationaal product voor defensie. Europa is wreed uit een vredesslaap gewekt.
Inmiddels woedt er ook een conflict in het Midden-Oosten met extra gevaar voor de veiligheid en met grote gevolgen voor energieprijzen en inflatie. Hoe kijkt de minister hiertegen aan?
De troonrede van Von der Leyen over Europa bestond uit veel woorden, weinig concrete plannen en uiteraard weinig doorzettingsmacht. De regeringsleiders leiden immers. Is het toeval dat paus Leo XIV gisteren een speech hield over Europa —- ik heb 'm kunnen terugkijken — in het Centre Metz Congrès Robert Schuman, in aanwezigheid van nota bene op het laatste moment president Macron? Schuman en Monet waren de architecten van het Europa van de zes, de EEG. Ik heb de Europese Economische Gemeenschap van zes als staatssecretaris nog mee mogen maken tijdens ons voorzitterschap in de mid-zeventiger jaren.
Voorzitter. Ik kom op de EU-meerjarenbegroting. We hebben een Europese Commissie die heel eenvoudig het EU-budget wil verdubbelen van 1.000 miljard naar bijna 2.000 miljard voor de komende periode, 2028-2034. Als je nou de steun van Europese burgers wilt verliezen, moet je vooral zulke domme voorstellen doen. Dit geeft blijk van het megalomane gedrag van de Commissie, die niet snapt dat je hiermee het draagvlak van de democratie op het spel zet. Wat vindt de minister hiervan? De Commissie komt zich zo zelf tegen. Het is heel riskant. Je speelt extreemrechts regelrecht in de kaart. Frankrijk heeft volgend jaar presidentsverkiezingen. In Duitsland hebben we gezien hoe de AfD een dramatisch grote verkiezingsoverwinning behaalde in twee deelstaten en ook veel sterker is geworden in Berlijn. Frankrijk heeft een wankele democratische basis op dit moment en is financieel het grootste zorgenkind in het eurogebied. Dat is een grote bedreiging voor de euro. De ECB kan Frankrijk met z'n sterk stijgende rente en torenhoog financieringstekort nauwelijks redden. Hoe kijkt de minister hiertegen aan?
Duitsland heeft gelukkig nog een relatief sterke democratische basis met de CDU, de SPD en de Groenen. Bij een EU-budget van 2.000 miljard is Duitsland verreweg de grootste nettobetaler met 50 miljard. Ik citeer De Telegraaf van 26 september: "Europa trilt op grondvesten: titanengevecht over begroting dreigt te ontaarden in bloedbad. De Europese Unie stevent af op een politiek explosief jaar. Na de overwinning van radicale partijen bij regionale verkiezingen in Duitsland richten alle ogen zich op de presidentsverkiezingen in Frankrijk." Ik zei het al. Ook belangrijke lidstaten als Italië, Spanje en Polen gaan volgend jaar naar de stembus. De gevestigde partijen hebben het daar heel zwaar. Wat staat ons te wachten? Wat staat Europa te wachten? En wat staan de VS te wachten bij de midterms van november? Wordt het een aardverschuiving? Gaan de Democraten een belangrijkere positie krijgen?
Voorzitter. Is er nog wel een Europa? Ja, het is een welvarend continent en gelukkig nog vreedzaam. Maar de vraag is: wat willen onze burgers in Europa, onze kiezers in een verkiezingsjaar? Dat is overigens ook het jaar van het voorzitterschap van Nederland in de EU. De kiezers in Europa zijn op drift. Er is minder stabiliteit. Daar maken we ons grote zorgen over.
De heer Kemperman i (FVD):
Voorzitter, via u stel ik een vraag aan de heer Van Rooijen vanwege zijn enorme ervaring. Ik hoor u een paar keer in verschillende voorbeelden de zorg uitspreken die u heeft over de ontwikkelingen bij kiezers, namelijk wat in Duitsland gebeurt en bij andere verkiezingen die op stapel staan. Kunt u vanuit uw ervaring en inzicht proberen te duiden hoe het nou komt dat die mensen ontevreden zijn, in relatie tot Europa, waar we het vandaag over hebben? Men zet zich namelijk ook af tegen Europa in die uitslagen allemaal; dat is een thema. Kunt u misschien uw mening geven over hoe het nou komt dat die mensen allemaal zo massaal zo gaan stemmen?
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik ben wel blij met die vraag. Die onvrede en die ontwikkelingen op de flanken, op rechts en op links, extreemrechts en extreemlinks, zijn natuurlijk niet alleen aan de orde vanwege of een gevolg van Europa. Ik denk dat de meeste kiezers niet weten wat er met de nieuwe Europese meerjarenbegroting gaat gebeuren en ook niet wat we nu al daaraan uitgeven. Er zit natuurlijk iets veel dieper in de analyses. Dat zie je ook in Duitsland, in de deelstaten van de oorspronkelijke DDR. Daar speelt immigratie niet eens zo'n grote rol. Die is daar zelfs heel laag. Daar is het toch meer de sociale onrust: de zorgen over hun inkomen, huisvesting of soms ook onderwijs. Dat zijn hele basale, begrijpelijke redenen. Het komt, denk ik, ook doordat het deelstaten zijn uit de oude DDR, waar de communistische staat, met de enige partij die er was, de SED, toch wel zorgde voor een sociaal vangnet. Dat is er natuurlijk niet meer, ondanks dat ook op valutagebied de eenheid weer een-op-een tot stand is gekomen en er grote solidariteitsbijdragen naartoe zijn gegaan. Het zit dus veel dieper dan Europa. Dat is natuurlijk een les voor heel Europa. U noemde Duitsland, maar ik heb ook Frankrijk genoemd; ik kom er nog op terug. In Duitsland heb je het gelukkig — of "gelukkig"? — vooral aan de extreemrechtse kant, hoewel je de linkerkant met Die Linke ook niet moet uitvlakken. In Frankrijk is het natuurlijk nog veel zorgelijker. Ik zei niet voor niets dat de democratische basis onder druk staat in Frankrijk, waar de twee presidentskandidaten mogelijk komen van uiterst links en uiterst rechts; ik kom daar dadelijk nog op terug. Daar maak ik me dus grote zorgen over.
De heer Kemperman (FVD):
De conclusie dat de democratische basis onder druk staat omdat die uitslagen er zijn, deel ik niet met u, want het is gewoon een verkiezing en dan is dit de uitslag. Maar ik ben het wel met u eens dat de reden van dit soort uitslagen, dus dat de kiezer zich meer concentreert op de flanken, natuurlijk te maken heeft met een dieperliggende onvrede. We debatteren hier vandaag over Europa. Het kan verschillende oorzaken hebben, maar kunt u mij een antwoord geven op de vraag of u denkt of juist niet dat Europa en de invloed van Europa in het dagelijks leven van mensen, bijvoorbeeld door inflatie, prijsstijgingen, het gevoel grip te verliezen over hun eigen leven of "het moet van Europa" … De macht, de bestuursmacht komt steeds verder af te staan van de kiezer op de flanken, waar wij het nu over hebben. Die begrijpt inderdaad niet wat wij vandaag met elkaar bespreken. Dat Meerjarig Financieel Kader en al die Europese stukken snappen ze niet, maar ze voelen natuurlijk wel dat het dagelijks leven anders wordt. Daar komt die onvrede vandaan.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik denk dat Europa, maar ook Nederland en andere Europese lidstaten, zich te weinig realiseren hoever ze geleidelijk aan in het besturen af komen te staan van de burgers. De les die we allemaal kunnen leren, is: de overheid is er voor de burger, maar die is ook van de burger en moet zorgen voor de burger. We zien in ons eigen land nu ook — ik zeg het dan toch maar — dat de versplintering het land bijna onregeerbaar maakt. We hopen vanavond een brief te krijgen van het minderheidskabinet. Die hopen toch nog een meerderheidsdraagvlak te krijgen. Dan denk ik — ik loop al lang mee — bij mezelf: in wat voor land zijn wij verzeild geraakt dat het niet mogelijk is dat links en rechts met elkaar, als democratische partijen in het midden, waar ik uiteraard ook PRO toe reken, zeg ik maar even tegen de VVD, kunnen verkeren? Ik heb zelf het kabinet-Den Uyl meegemaakt. Als er één kabinet was waarin de spanning tussen links en rechts heel groot was … Er was een anti-KVP-resolutie van Han Lammers in 1969: nooit meer regeren met de KVP, met die katholieken. Het was de KVP die uiteindelijk het land redde door toch bereid te zijn om met de Partij van de Arbeid, D66 en PPR te gaan regeren. De spanningen waren immens, maar de persoonlijke verhoudingen werden beter door de oliecrisis. Dat kabinet heeft er vier jaar gezeten. Er was geen regeerakkoord; er was niets. Maar we zeiden: we gaan aan de slag. Dat mis ik nu. In woorden gaan we aan de slag, maar er gebeurt bijna niets.
De voorzitter:
Dank u wel. U vervolgt uw betoog.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik moet even kijken waar ik gebleven was. O ja, ik heb het gevonden. Mijn vraag aan de minister is ook: hoe staat het met de Duits-Franse as na de Duitse regionale verkiezingen en de nationale peilingen? Er zijn gelukkig pas nieuwe landelijke verkiezingen in 2029. Hoe kijkt de minister tegen die Frans-Duitse samenwerking aan op dit moment? Die is zo belangrijk gebleken voor Europa in het verleden. Wat betekent de nederlaag van de CDU voor de coalitie in Duitsland? Hoe staat het met het gezag van Merz? Over de samenwerking met de SPD in de coalitie: in de laatste weken na de verkiezingen, zagen we dat de spanningen rondom de pensioenhervorming, de Duitse AOW, alleen maar toenemen. De internationale standpunten van Merz en de coalitie staan gelukkig overeind: die over Oekraïne, de relatie met de VS bij de NATO en het pro-EU-standpunt. Maar hoe streng en zuinig zal Merz blijven bij de cruciale onderhandelingen over de begroting 28-34, die de Commissie, zoals gezegd, wil verdubbelen tot bijna 2.000 miljard met Duitsland als superbetaler? Komt er een begrotingsakkoord? Wat als het er niet zou komen, of pas over een jaar? Kan de minister daarop reflecteren?
Die begrotingsonderhandelingen vinden plaats in het zicht van de Franse verkiezingen. Ik wees daar al op. Besluiten over de begroting moeten vallen in december. De laatste hoogste onderhandelingen starten op 17 december. Costa wil coûte que coûte tot een akkoord komen voor kerst. Desnoods gaat hij die regeringsleiders opsluiten. Hoe kijkt de minister aan tegen die onderhandelingen?
De vraag is niet alleen hoe het staat in Duitsland, maar ook hoe het staat in Frankrijk, met de vertrekkende president Macron aan de vooravond van presidentsverkiezingen. Merz heeft weinig manoeuvreerruimte en Macron wil nog één keer, zijn laatste keer, een grote rol spelen op Europees vlak. De leiders van een groot aantal landen vrezen de verkiezingen van volgend jaar. Duitsland en Nederland eisen herschikking binnen de begroting. Er moeten bezuinigingen komen op nieuwe uitgaven. Jetten wil dat er een beter voorstel komt. Er is een stevige brief van zes lidstaten, waarin staat: meer kiezen voor focus. Wat is de huidige stand van zaken?
Duitsland wil niet dat er meer geld naar Brussel gaat. Bezuinigingen liggen moeilijk, omdat Zuid-Europa de uitgaven voor landbouw en regio's niet wil aantasten. Naast bezuinigingen wil de Commissie nu nieuwe eigen middelen, volgens sommigen een oplossing. Eigen middelen zorgen ervoor dat de EU-begroting minder afhankelijk wordt van de bijdragen van de landen, maar de burger betaalt de rekening links- of rechtsom. 50PLUS blijft zeer kritisch over nieuwe eigen middelen. Wij geven de voorkeur aan landenbijdragen op basis van het bnp. Een vraag die ook andere collega's hebben gesteld, is: waar ligt de grens voor de minister en het kabinet als het gaat om de hoogte van het MFK? Er ontstaat nog een strijd over de douanemiddelen, maar dat laat ik nu maar even terzijde.
Er komt dus een groot begrotingsgevecht, ook tegen de achtergrond van de Franse verkiezingen, een strijd tussen extreemlinks en extreemrechts. Er zijn verschillen tussen beide, maar beide willen minder Europa. Frankrijk moet er beter van worden. Macron wil niet méér afdragen, maar eigen middelen zijn mogelijk. Le Pen wil de bijdrage fors verlagen. Mélenchon wil dat ook en dreigt de EU-bijdrage zelfs niet meer te betalen. Ook dreigt hij de Franse schulden niet te betalen aan de ECB. Le Pen en Mélenchon willen geen financiële steun aan Oekraïne. Beide willen uit de NATO. Wat gebeurt hier, zou je haast zeggen als je dit hoort. Maakt het verschraalde midden — want dat is er bijna niet meer in Frankrijk — nog een kans en komt er nog een topkandidaat uit de hoge hoed te midden van de vele onderling kibbelende kleintjes? Zou het bezoek van paus Leo XIV verbindend kunnen uitpakken in Frankrijk naar de presidentverkiezingen? Deze vier dagen, die ik van dichtbij op de televisie heb mogen volgen, waren toch bepaald indrukwekkend om het land weer op het spoor te brengen. En dan komen er ook nog verkiezingen in Italië, Spanje en Polen. Zijn Meloni, Sánchez en Tusk in gevaar?
Terug naar Duitsland, ons buurland en de op twee na grootste economie ter wereld. Terecht wordt veel aandacht gegeven aan de groeiende invloed van extreemrechts. Vandaag zag ik weer een landelijke peiling waarin de AfD samen met Die Linke 40% van de stemmen zou krijgen. De CDU en de SPD komen niet verder dan 35%. Stel u voor! De AfD was de grote winnaar in twee deelstaten en werd ook groot in Berlijn. De AfD heeft een positieve houding ten opzichte van Rusland. Onze inlichtingendiensten wezen op de getruukte vriendelijker verpakte extremistische boodschappen her en der. Je ziet die bij de AfD, maar ook in ons land. Gaan de SPD, de Groenen en de CDU samen de AfD in Berlijn uitsluiten en hoe stellen zij zich op tegenover Die Linke? Let ook op de extreemlinkse beweging zoals we die nu zien na de verkiezingen in Berlijn. Die Linke is de grootste partij geworden in Berlijn, met ook antisemitische aanhangers. Het is de opvolger van de eenheidspartij, de SED, in de oude DDR.
De voorzitter:
Meneer Van Rooijen, u bent al over uw tijd heen, ook voor uw tweede termijn.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ja, voorzitter, ik kan afsluiten.
De voorzitter:
O, dat is fijn.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik had nog een enkele alinea.
Voorzitter, tot slot. Ik ben een kind van de oorlog, uit 1942. Ik ben allang een kind van de vrede. Ik hoop met ons allen een kind van de vrede te blijven, juist ook voor de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen en komende generaties. Ik wens de minister kracht en wijsheid toe op het internationale en Europese vlak. Ik wacht zijn antwoorden met belangstelling af.
De voorzitter:
Ik dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Van der Goot. Hij spreekt namens OPNL.