Verslag van de vergadering van 6 oktober 2026 (2026/2027 nr. 03)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 15.19 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Koffeman i (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Regeren is halveren. Die gedachte beheerst op een verlammende manier het politieke debat van vandaag. We hebben te maken met een kabinet dat pas kort voor Prinsjesdag tot een fragiele overeenstemming kwam over de begroting, met een verstandshuwelijk tussen partners die na de wittebroodsweken totaal anders denken over de toekomst. We zien de premier van links naar rechts schuiven en weer terug, zonder vooruit te komen. Dat is pijnlijk. We hebben behoefte aan een kabinet met visie en daadkracht en aan een premier die richting geeft.
In plaats daarvan zien we twijfel, uitstel en uitvluchten. Een deel van de Miljoenennota is alweer achterhaald. De coalitiepartijen lijken nog in campagnetijd te leven. Alles wordt gedaan voor de eigen achterban. Dan wordt regeren letterlijk vooruitschuiven. Elke impopulaire maatregel wordt uitgesteld, of het nu de belastingheffing in box 3 of de bezuinigingen op de sociale zekerheid is. Alleen de uitgaven voor Defensie lijken boven elke twijfel verheven.
Voorzitter. Een groot deel van de Miljoenennota draait om de bezuinigingen op alles wat voor burgers belangrijk is en om extra budget voor Defensie. Het kabinet houdt vast aan de NAVO-norm van 3,5%. Daardoor neemt de Defensiebegroting in 2027 toe met 3,4 miljard, naar maar liefst 28,9 miljard euro. De gedachte lijkt te zijn dat meer wapens er vanzelf toe zullen leiden dat de Russen geen NAVO-lidstaat aanvallen. Wie daarover kritische vragen stelt, wordt al snel "naïef" of, erger nog, een "Poetinversteher" genoemd.
Mijn fractie heeft daar grote moeite mee. We hebben twijfels bij het gemak waarmee ervan uitgegaan wordt dat extra bewapening de enige weg naar vrede en veiligheid is. Onder het motto "wie vrede wil, bereide zich voor op oorlog" moet de krijgsmacht de komende jaren fors worden uitgebreid. Er worden miljarden gepompt in extra tanks, pantserwagens, drones en munitie. Maar leidt een verdere wapenwedloop niet juist tot meer dreiging en meer escalatie? Is het doden van jonge mensen, het verwoesten van natuur, woningen en cultureel erfgoed, en het van huis en haard verjagen van mens en dier de enige weg naar vrede? Wij betwisten die opvatting. Een eerlijk debat over nut en noodzaak van verdere militaire opschaling moet mogelijk zijn, maar zonder stigma. Dat debat is en wordt onvoldoende gevoerd. We horen graag hoe de premier dit ziet.
Via de vrijheidsbijdrage worden extra inkomsten opgehaald. Die zullen vooral de lagere en middeninkomens hard raken. Dat terwijl De Nederlandsche Bank adviseert tot vreedzamere bestedingen. Heilige huisjes zoals de hypotheekrenteaftrek, het zwaarder belasten van vermogenden en grote vervuilers blijven ongemoeid. Gelukkig zijn de plannen om zieken en werklozen uit hun uitkering te prikkelen inmiddels van tafel. De vraag blijft: waarom kiest dit kabinet ervoor om de zwakste schouders het zwaarst te belasten? Waarom kunnen directeuren-grootaandeelhouders hun latente belastingplicht in box 2 voor zich uitschuiven, terwijl daar 400 miljard in geparkeerd staat? Waarom worden de allerrijksten, de grootste vervuilers en de grootste energieslurpers ontzien ten opzichte van de mensen die weinig te besteden hebben?
Zelfs burgers die met een thuisbatterij hun bijdrage willen leveren aan de energietransitie en het terugdringen van de netcongestie, moeten daarvoor dubbel boeten, via een dubbele belastingheffing. Is het kabinet bereid snel een einde te maken aan die dubbele heffing? Graag een reactie. Ik overweeg een motie.
Voorzitter. Welk Nederland ziet het kabinet eigenlijk voor zich? Een land waar grote industrieën en techbedrijven alle ruimte krijgen, maar betaalbare woningen schaars blijven, waar natuurgebieden moeten wijken voor tanks en explosievenopslag, waar jongeren meer kans hebben te worden opgeroepen als militair dan om een woning te vinden en waar de groei van Schiphol zwaarder weegt dan de gezondheid van omwonenden? Dat is niet het Nederland waar de fractie van de Partij voor de Dieren voor kiest.
Ook de verdeling van onze schaarse ruimte vraagt om fundamenteel andere keuzes. De landbouw neemt meer dan de helft van ons land in beslag, terwijl de primaire landbouwsector slechts 1,3% van het bruto binnenlands product bijdraagt. Uit de maatschappelijke kosten-batenanalyse van Deloitte blijkt dat de landbouw ons netto 5,3 miljard euro per jaar kost. Het gaat om schade aan het klimaat, de natuur, de waterkwaliteit en de volksgezondheid, die uiteindelijk door de samenleving wordt gedragen. Waarom behandelen we de huidige verdeling van onze ruimte alsof die vanzelfsprekend en onveranderlijk is? Waarom kijken we niet veel fundamenteler naar de omvang en de inrichting van de landbouw, zodat er ruimte ontstaat voor natuurherstel, woningen en een gezonde leefomgeving?
Voorzitter. Dieren kwamen in de troonrede niet voor. Ze hebben geen lobbyisten, kunnen niet demonstreren en zitten niet aan de onderhandelingstafel. Toch wil meer dan 80% van de Nederlanders dat dieren in de veehouderij een dierwaardig leven kunnen leiden, in overeenstemming met hun wettelijk erkende intrinsieke waarde, die desalniettemin met voeten getreden wordt. Het ontwerpbesluit dierwaardige veehouderij is letterlijk een doekje voor het bloeden. De overgangstermijnen lopen tot 2040. Honderden miljoenen dieren zullen voorafgaand aan die marginale verbetering moeten sterven na een kort en ellendig leven. Er komt geen harde einddatum voor bestaande kraamkooien, pijnlijke ingrepen, zoals het couperen van varkensstaarten, blijven toegestaan en een afdwingbaar recht op weidegang of buitenlucht ontbreekt. Ook wordt nog steeds niet verplicht dat kalfjes bij hun moeder kunnen opgroeien. Er zou een totaalverbod komen op het elektrocuteren van pluimvee in een waterbad. Dat is een methode waarvan minister Verburg al in 2009 beloofde dat die geheel uitgefaseerd zou worden, maar die nog steeds wordt toegepast. Niet de behoefte van het dier of de wettelijk erkende intrinsieke waarde blijken leidend, maar wat haalbaar en betaalbaar is voor de sector. Dat was niet het uitgangspunt van het amendement-Vestering, dat aan de basis lag van de dierwaardige veehouderij. Kan de premier hierop reflecteren?
Voorzitter. We missen hem: de Rob Jetten die zichzelf benoemde tot klimaatdrammer, die zei dat de veestapel gehalveerd moest worden en met wie goede afspraken te maken waren over een einde aan de biomassasubsidies en de vogelsterfte door windmolens. Met hem aan het roer hadden we een voortvarend klimaatbeleid verwacht. Het tegendeel is waar. We hadden "regeren is halveren" begrepen als het zou gaan om het halveren van de veestapel, zoals de Rob Jetten van 2025 nog vurig bepleitte. Maar nu lijkt dat standpunt verlaten. Graag een reactie van de minister-president.
Dit kabinet doet dit jaar helemaal niets aan CO2-reductie en zet vooral in op CO2-opslag in lege gasvelden. De afschaffing van de CO2-heffing voor vervuilende industrieën blijft gehandhaafd, terwijl huishoudens geconfronteerd worden met hoge energierekeningen. De energiebelasting wordt niet aangepast en drukt zwaarder op burgers dan op bedrijven. Dat is niet uit te leggen. Het Planbureau voor de Leefomgeving waarschuwt ervoor dat Nederland ver achterloopt op de doelen voor 2030. Uitstel maakt het halen van die doelen moeilijker, duurder en ingrijpender.
Terwijl burgers proberen om zuinig te doen met water en energie blijken de datacenters in ons land die besparingen genadeloos teniet te doen. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek verbruikten de Nederlandse datacenters in 2024 ongeveer 5,1 miljard kilowattuur elektriciteit. Dat is 4,6% van het totale Nederlandse elektriciteitsverbruik. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat van de 186 grote commerciële datacenters in Nederland nog niet eens een kwart openbare gegevens over energie- en waterverbruik beschikbaar stelt. We hebben dus geen idee hoeveel water en energie ze precies verbruiken. Dat is toch absurd? We vragen burgers om energie en water te besparen, terwijl een snelgroeiende sector het vertikt om transparant te zijn over zijn verbruik. Hoe kan het kabinet de klimaatimpact van datacenters beoordelen als de essentiële gegevens daarvoor ontbreken? En hoe kan de overheid kiezen tussen het verdelen van schaarse elektriciteit en zoet water tussen datacenters, huishoudens, ziekenhuizen, de woningbouw en de industrie wanneer ze niet weet hoeveel er onder de streep overblijft? Wie aanspraak maakt op schaarse grondstoffen moet inzage geven in de boeken. Mijn fractie wil daarom volledige openheid over het energie- en waterverbruik van datacenters in Nederland en duidelijkheid over de voorwaarden waaronder deze sector mag groeien. Graag een reactie van de minister-president. Ik overweeg een motie.
Voorzitter. De coronaverhoren zijn afgerond, maar hebben schijnbaar weinig indruk gemaakt. Toch waarschuwen experts dat het niet de vraag is óf er een volgende pandemie komt, maar wanneer. De kans is aanzienlijk dat het dan opnieuw om een zoönose gaat. Uitbraken van vogelgriep, varkenspest, het westnijlvirus en ebola laten zien hoe nauw de gezondheid van mens, dier en omgeving met elkaar verbonden zijn. Waarom bezuinigt het kabinet op pandemische paraatheid? Veiligheid gaat ook over een gezonde leefomgeving en het voorkomen van ziekten. Wanneer voert het kabinet afstandsnormen in tussen varkens- en pluimveestallen? Wat gaat het kabinet doen aan de gezondheidsrisico's van geitenhouderijen voor omwonenden? Heeft de minister van VWS daadwerkelijk doorzettingsmacht als de situatie kritiek wordt?
Voorzitter. Mijn fractie roept het kabinet op om te kiezen voor samenhangend beleid waarin klimaat, natuur, volksgezondheid en dierenwelzijn niet steeds het onderspit delven. Verdeel de lasten eerlijk, want een veilig Nederland is een land waarin mensen gezond kunnen leven, jongeren perspectief hebben, dieren een waardig bestaan leiden en de natuur wordt beschermd. Ik zie uit naar de beantwoording door de minister-president. Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie. Regeren is halveren. Het kan wél.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Van Bijsterveld. Zij spreekt namens JA21.