Verslag van de vergadering van 6 oktober 2026 (2026/2027 nr. 03)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 11.43 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Van Meenen i (D66):
Een mooi bruggetje, mevrouw Lagas. Voor iemand die er eigenlijk niks in ziet, heeft u toch enorm uw best gedaan en veel duidelijkheid gecreëerd. Een hartelijk welkom aan onze ministers en de hartelijke groeten aan de staatssecretarissen; die zijn hier niet, maar zitten ongetwijfeld allemaal aan de buis gekluisterd.
Voorzitter. Vandaag en de komende maanden spreken we over de toekomst van ons land, over vergezichten, over vele miljarden en over Politiek met een grote P. Maar ten diepste spreken we over mensen, over 18 miljoen mensen en misschien nog wel meer in het bijzonder over kinderen: onze kinderen, onze kleinkinderen, álle kinderen. Ik zie bijna dagelijks vier van hen, mijn kleinkinderen. Ik strijd voor hun toekomst. Mijn hele leven heb ik via het onderwijs geprobeerd dat te doen voor alle kinderen, net als mijn partij al 60 jaar. Als ik met mijn kleinkinderen speel, eet en leef, realiseer ik me dat zij net als alle andere kinderen in ons land straks leven met de keuzes die wij hier maken. Zij kunnen vandaag niet deelnemen aan dit debat, zij kunnen ons niet vertellen welke keuzes wij moeten maken, maar wij bepalen wel mede in welk Nederland zij later zullen wonen, werken en leven. Dat maakt de vraag naar de toekomst voor mij heel concreet: welk land willen wij aan hen en aan de generaties die na hen komen doorgeven? Dat is de vraag die wij als D66 vandaag centraal willen stellen.
Voorzitter. In februari trad een nieuw kabinet aan, met voor het eerst een premier van D66-huize. Een minderheidskabinet, dat voor zijn plannen telkens opnieuw steun moet zoeken in beide Kamers. Maar ook een kabinet dat begon met de belofte om Nederland weer in beweging te brengen, met een coalitieakkoord met flinke ambities op tal van terreinen. Inmiddels zijn we iets meer dan een halfjaar verder. De eerste grote besluiten zijn genomen, de eerste doorbraken zijn in gang gezet en de eerste ervaringen zijn opgedaan. Tegelijkertijd is duidelijk geworden hoe weerbarstig de praktijk kan zijn.
Want sinds het kabinet aantrad, is de wereld niet stil blijven staan. De oorlog in Oekraïne duurt voort, internationale verhoudingen zijn onzekerder geworden en de Europese veiligheid staat onder druk. Tegelijkertijd blijven binnenlandse vraagstukken zoals de woningnood, de druk op de zorg, de kwaliteit van ons onderwijs, de vergrijzing en de veranderingen op de arbeidsmarkt onverminderd groot. En juist daarom is het belangrijk dat we niet alleen kijken naar de problemen van vandaag, maar ook naar het Nederland dat we over 10, 20 of 30 jaar willen zijn.
Voorzitter. Bij het debat over de regeringsverklaring sprak ik over de Leidse politiek, waarin ik lang actief heb mogen zijn, en over wat ik daar geleerd heb. In een stad als Leiden komen mensen elkaar voortdurend tegen. Dat merkte ik dit weekend met Leidens Ontzet weer eens; een geweldig feest, komt allen. Je kunt het in de politiek hartgrondig met elkaar oneens zijn over de richting, maar uiteindelijk moet je samen verder. Misschien herken ik daar ook iets in uit mijn tijd voor de klas. Een groep komt niet verder wanneer iedereen alleen maar bezig is zijn eigen gelijk te bewijzen. Vooruitgang vraagt niet alleen dat verschillen verdwijnen, maar ook dat je elkaar blijft vinden in wat je samen wilt bereiken.
Wie naar onze geschiedenis kijkt, ziet eenzelfde patroon. Neem de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Nederland moest herstellen wat was verwoest en ondertussen opnieuw bouwen aan een land dat sterker en beter voorbereid was op de toekomst. Dat vroeg meer dan ooit tevoren de bereidheid om met elkaar de schouders eronder te zetten, over politieke en maatschappelijke verschillen heen. Er werd geïnvesteerd in woningbouw, infrastructuur, sociale zekerheid en onderwijs. Of neem de Watersnoodramp van 1953. Het antwoord was meer dan alleen het herstellen van de schade. Nederland koos ervoor structureel na te denken over de veiligheid van ons land en investeerde vervolgens decennialang in de Deltawerken.
Ook de Europese samenwerking laat zien wat er mogelijk is als landen verder kijken dan wat in hun directe belang lijkt. Na twee wereldoorlogen in één generatie kozen Europese landen ervoor hun belangen met elkaar te verbinden omdat zij inzagen dat samenwerking noodzakelijk was. En steeds weer zien we hetzelfde: grote doorbraken ontstaan wanneer een land bereid is over grenzen heen te kijken, samen de schouders eronder te zetten en te investeren in een toekomst die verder reikt dan vandaag.
Voorzitter. De geschiedenis laat zien dat iedere generatie voor haar eigen keuzes komt te staan. Onze generatie vormt daarop geen uitzondering. De wederopbouw is voltooid, de Deltawerken liggen er, maar nu zijn er nieuwe vraagstukken die bepalend zijn voor de toekomst van ons land. Dat begint bij onze veiligheid. De wereld om ons heen is onveiliger geworden en de vanzelfsprekendheid van vrede en stabiliteit in Europa is verdwenen. Daarom is het goed dat deze begroting de komende jaren miljarden euro's extra vrijmaakt voor onze defensie en voor het versterken van de weerbaarheid van ons land. Maar veiligheid is meer dan de bescherming van ons land tegen bedreigingen van buitenaf. Het gaat er ook om of mensen zich veilig voelen in hun straat, in hun eigen huis, in hun eigen omgeving. Daarom is het goed dat deze begroting bijvoorbeeld extra aandacht heeft voor geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld.
We moeten echter ook erkennen dat er in Nederland op dit gebied nog steeds een wereld te winnen is. Zo laat recent onderzoek zien dat de homoacceptatie onder jongeren sterk is afgenomen, terwijl Nederland ook op het gebied van gendergelijkheid is gedaald, naar de 46ste plek op de wereldranglijst. Dat zijn cijfers die ons zouden moeten raken. Daarom vraag ik de minister-president — ik weet dat dit voor hem een belangrijk onderwerp is — wat dit kabinet concreet gaat doen om ervoor te zorgen dat we aan onze kinderen en kleinkinderen een land kunnen doorgeven waarin iedereen vrij en gelijkwaardig kan zijn.
Ook op het gebied van sociale zekerheid en zorg staan we voor keuzes die bepalend zijn voor de toekomst. De vergrijzing verandert de verhouding tussen werkenden en niet-werkenden, terwijl de zorgvraag toeneemt. Juist daarom moeten we nu keuzes maken die niet alleen houdbaar zijn voor de generatie van vandaag maar ook voor onze kinderen en kleinkinderen. Wat D66 betreft is het daarom uitermate goed dat het kabinet de bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel heeft gehaald en daarmee ruimte heeft gemaakt voor een gesprek met de polder over de toekomst van ons socialezekerheidsstelsel.
Het is wat mijn fractie betreft ook heel positief dat in deze begroting opnieuw veel geld wordt uitgetrokken voor onderwijs, onderzoek en de ontwikkeling van talent. Dat zijn de investeringen waarvan we over 10, 20 of 30 jaar de vruchten plukken. Wie vandaag investeert in een kind dat leert lezen, in een student die een vak leert of in een onderzoeker die nieuwe kennis ontwikkelt, investeert in het Nederland van morgen.
De heer Schalk i (SGP):
Nog even terug naar de sociale zekerheid. De heer Van Meenen zegt dat het goed is dat die bezuinigingen van tafel zijn, maar daarmee zijn natuurlijk nog niet de bezuinigingen van tafel. Er moet wel geleverd worden.
De heer Van Meenen (D66):
Zeker.
De heer Schalk (SGP):
Stel dat dat niet op een gemakkelijke manier lukt. Dan zal de kaasschaaf toegepast worden en dan komen we juist bij die Onderwijsbegroting terecht. Hoe kijkt de heer Van Meenen daarnaar?
De heer Van Meenen (D66):
De heer Schalk kent mij goed genoeg om te weten dat ik als, áls, áls dat scenario zich eventueel zou voordoen dan ook nog hier sta, en hij trouwens ook, om dat scenario te voorkomen, maar ik wil daar nu niet bij stilstaan. Ik wil vooral kijken naar wat er nu nodig is en wat er nodig is, is een heel goed gesprek over de toekomst van ons land als het gaat over een sociale zekerheid die ook standhoudt voor toekomstige generaties. Ik ben daar heel optimistisch over na wat er de afgelopen weken is gebeurd. Als we erin slagen om de instroom in de WIA te verkleinen en de uitstroom te vergroten, dan zal dat ook een financiële opbrengst hebben en die is misschien nog wel veel groter dan de bezuiniging die oorspronkelijk in de boeken stond. We gaan het zien. Dit gaat uiteindelijk — dat is weer politiek met een grote p — over mensen die nu aan de kant staan en die we gewoon moeten helpen om weer mee te doen in onze samenleving. Dat is onze grote opdracht. Die gaat niet over links-rechts of over grote politiek. Die gaat gewoon over mensen. Dit onderwerp gaat heel erg over mensen. Dat hebben we ook gezien aan de emoties die er allemaal omheen hangen. Ik ben zeer gemotiveerd om alles te doen wat de Eerste Kamer dan doen om dat goed te laten landen.
De heer Schalk (SGP):
Dank voor dit uitvoerige antwoord. Wat ik in ieder geval van belang acht, is om duidelijk te hebben, ook hier in deze Kamer, dat we met het van tafel halen van de bezuinigingen op dit moment niet van de financiële lasten af zijn. Die moeten op de een of andere manier gedragen worden. Als dat niet op de een of andere manier via de andere begrotingen gaat, hoe zou de fractie van D66 dat dan willen duiden?
De heer Van Meenen (D66):
Ik weet niet wat nu precies moet gaan duiden. Sorry. Wat moet ik duiden?
De voorzitter:
Iets duidelijker.
De heer Schalk (SGP):
Nou, al die miljarden moeten opgebracht worden.
De heer Van Meenen (D66):
Ik heb net al gezegd dat we als gebeurt wat wij allemaal hopen en wat de heer Schalk denk ik ook hoopt, namelijk dat die instroom in die WIA verkleint en dat er weer meer mensen aan het werk komen, dat meer mensen ook daar versneld uit kunnen komen, een opbrengst hebben die het niet meer noodzakelijk maakt om deze bezuinigingen te hebben. Maar mocht het zo zijn: u kunt mij altijd wakker maken als iemand dreigt op onderwijs te bezuinigen. Dan sta ik hier weer en dan spreken we daarover, en vind ik u hopelijk aan mijn zijde.
De heer Kemperman i (FVD):
Ik genoot van de warme woorden waarmee u begon: het overbruggen van politieke verschillen, samenwerken. Ik zou bijna zeggen "het kan wel", om er maar een term aan te geven.
De heer Van Meenen (D66):
Ja, hou dit vast.
De heer Kemperman (FVD):
Maar de twee referenties die u erbij gebruikte, verontrusten mij weer. De ene is een natuurramp, de Watersnoodramp. Daarna konden we samenwerken om het land weer op te bouwen. De andere was vijf jaar oorlog en platgebombardeerde steden, waaronder mijn Rotterdam. Dat soort referenties als het gaat om het komen tot politieke samenwerking en het overbruggen van verschillen vind ik wonderlijk. Dan is mijn vraag aan u: vergelijkt u Nederland, de huidige staat van ons land op alle sociale domeinen en met alle politieke vraagstukken die we hebben, met het land na een oorlog of een watersnoodramp of preludeert u op de oorlog waarop we afkoersen? Zit die samenwerking er nu al in of heeft het zoiets desastreus nodig als de twee referenties die u net aanhaalde?
De heer Van Meenen (D66):
Ik begrijp wat de heer Kemperman zegt, maar nee. We zitten niet, althans niet op die manier, in een oorlog als de Tweede Wereldoorlog. We hebben nu geen watersnoodramp, maar voorkomen is beter dan genezen. Ik denk dat het onze opdracht is als politici bij elkaar om te zorgen dat we ook niet opnieuw in die situatie komen, want er zijn wel hele grote bedreigingen voor de manier waarop hier met elkaar leven, ook voor toekomstige generaties. Dat zie ik wel degelijk als een zeer ernstige situatie, die het noodzakelijk maakt dat alle positieve krachten bij elkaar komen en dat met elkaar oplossen. Er is geen andere keuze wat mij betreft. Dat is onze plicht, niet alleen naar de mensen die er nu zijn, maar ook naar de toekomstige generaties.
De heer Kemperman (FVD):
Dat deel ik met u. Dat ben ik met u eens. Ik onderschrijf het pleidooi daarvoor. U noemde ook de korte termijn van deze regering en de toch grote successen die al geboekt zijn. Nou zien we vooral, zou ik bijna zeggen, een beetje een markthandel in het uitruilen van standpunten om tot succesjes te komen. Wat zijn nou — u mag er met één volstaan of twee — de grote successen die dit kabinet ons inmiddels heeft kunnen leveren? Het is vooral overleven, heb ik het idee.
De heer Van Meenen (D66):
Nou, ik zie een kabinet dat maar liefst 50 maatregelen voorstelt om de woningnood die er in Nederland is te lenigen. Dat vind ik een heel groot succes, dat we die met elkaar kunnen vinden. Daar is volgens mij ook brede steun voor. Het tweede dat ik zou willen noemen is stikstofbrief. U denkt daar anders over, maar ik zie het als een echte doorbraak dat we erin zijn geslaagd om een meerderheid die stand zal houden in beide Kamers te vinden om dat grote probleem dat heel Nederland op slot houdt, de woningbouw, bedrijven die willen innoveren en groeien, maar ook de boeren en, niet het minste, ook de natuur, verder zal helpen. Dat zie ik echt als een enorm winstpunt.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Kemperman.
De heer Kemperman (FVD):
Ik ben altijd graag bereid om de heer Van Meenen een voorzet te geven, zodat hij even zijn politieke successen kan uitventen in deze Kamer. Zo kennen we elkaar. Die stikstofbrief laat ik maar even voor een volgende interruptie, heb ik zo het vermoeden, maar toch even die 50 maatregelen voor de woningbouw. Ik moet u helaas teleurstellen, want dat is slechts op een opsomming van alle maatregelen die de afgelopen ministers en kabinetten in het verleden al hebben genomen. Er zit niet een werkelijk baanbrekend nieuw element in om die woningmarkt vlot te trekken. Sterker nog, veel maatregelen, instructieregels, waarmee vorige ministers hebben geprobeerd om die woningmarkt vlot te trekken — ik noem de vermaledijde Wet betaalbare huur — worden zelfs ingetrokken. Dus daar zit niet veel vernieuwends in. Daar moet u echt op zoek naar een beter voorbeeld. En een reactie over die stikstofbrief laat ik dan maar even.
De heer Van Meenen (D66):
Ik denk dat wij makkelijk deze hele ochtend en misschien ook wel de middag zouden kunnen vullen met de discussie of dit nu de goede dingen zijn voor de woningmarkt. Daar denken wij al sinds we elkaar ruim drie jaar geleden ontmoet hebben totaal verschillend over. Ik ben er blij mee dat er nu eindelijk schot in komt. Overigens, voordat er allerlei vragen komen over de Wet betaalbare huur en over andere maatregelen: daar zie ik ook heel positieve elementen in. Natuurlijk moet je altijd blijven kijken of het optimaal werkt, maar aan de woningmarkt als een pure markt waarop steeds meer mensen niet meer aan een woning komen maakt dit kabinet op die manier eigenlijk een einde en dat is goed. Ik denk bijvoorbeeld dat de Wet versterking regie volkshuisvesting goed is. Dat zou in het onderwijs ook moeten gebeuren. Ik heb het al eens vaker hier gezegd. De overheid moet ook z'n rol weer pakken ten behoeve van de mensen, om hun problemen op te lossen. En wonen is meer dan een markt. Wonen gaat om huizen. Sterker nog, het gaat om thuizen. Het gaat erom dat mensen een dak boven hun hoofd hebben en een sociale omgeving hebben. Dat is superbelangrijk en dat kun je niet alleen aan een markt overlaten.
De voorzitter:
U was al bij uw slot.
De heer Kemperman (FVD):
Dit is mijn derde.
De voorzitter:
Nee, hoor. Die had u net. Dit zou dan uw vierde zijn.
De heer Kemperman (FVD):
Nou, dank u wel.
De voorzitter:
Misschien kunnen we het later nog eens over wonen gaan hebben, maar ik zie mevrouw Lagas al een tijdje staan, op die mooie hakken.
De heer Kemperman (FVD):
Mag ik dan als laatste alleen nog opmerken dat de Wet versterking regie volkshuisvesting al door minister Hugo de Jonge is ingediend en niet door dit kabinet. Dat kan dus niet als succes van dit kabinet beschouwd worden.
De voorzitter:
Dat is helder. Mevrouw Lagas.
De heer Van Meenen (D66):
Nee, maar dit kabinet gaat 'm ook houden …
De voorzitter:
Mevrouw Lagas, mevrouw Lagas.
Mevrouw Lagas i (BBB):
Ik ga het helemaal niet over de stikstofbrief hebben met meneer Van Meenen. Ik wil graag van meneer Van Meenen — via u, mevrouw de voorzitter — horen hoe hij kijkt naar de opgave die er is om al die huizen aan te sluiten op het elektriciteitsnet. Ik heb net al gemeld dat de autoriteiten die daarover gaan, zeggen dat 300.000 woningen nog niet aangesloten kunnen worden. Sterker nog, om dicht bij huis te blijven: in de gemeente Dalfsen, waar ik vlak naast woon, is een heel groot project met ik-weet-niet-hoeveel huizen stopgezet omdat ze niet aangesloten kunnen worden. Ik zou graag van de heer Van Meenen willen horen hoe hij dat wil gaan oplossen. Wat voor maatregelen wil hij gaan steunen om dat probleem op te lossen?
De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij hebben we er een kabinet voor om die voorstellen te doen. Ik wil van alles zeggen over hoe ik dat persoonlijk zou willen oplossen, maar ik denk niet dat dit heel veel gaat helpen. We hebben een heel goed kabinet, dat zich daar zeer van bewust is. Het staat ook voor die opgave om niet alleen volgend jaar — dat gaat gewoon lukken — 100.000 woningen te realiseren, maar ook in de jaren daarna. Natuurlijk is de hele netwerkcongestie, zoals het zo mooi heet, daar een belangrijk onderdeel van. Volgens mij neemt dit kabinet allerlei maatregelen om daarin zo snel mogelijk stappen vooruit te zetten, zodat we daar inderdaad van afkomen.
Mevrouw Lagas (BBB):
Ja, ik hoop ook dat dat gaat gebeuren; dat doe ik samen met de heer Van Meenen. Als ik het goed begrijp, is de heer Van Meenen er dus ook voor om met het toverstafje vaart te zetten achter de vergunningverlening, zodat de aanleg niet stagneert, want de vergunningverlening kan procedures vertragen. Ik begrijp van de heer Van Meenen dat hij daarvoor is. Tenminste, ik heb niet het idee dat hij daartegen is. Ik sluit me daarbij aan. Vindt de heer Van Meenen, als vertegenwoordiger van de partij die een hoofdletter D in zijn naam heeft staan, ook dat de inzet op dat soort instrumenten breder moet dan alleen maar op het elektriciteitsnet?
De heer Van Meenen (D66):
Bij dat laatste verliest u mij even. Ik begrijp niet helemaal wat u nu bedoelt: het elektriciteitsnet en de democratie? Ik krijg een beetje kortsluiting.
(Hilariteit)
Mevrouw Lagas (BBB):
Dit is een handige tactische zet om eventjes wel een antwoord te verzinnen. Overigens wil ik u er even op wijzen dat de Watersnoodramp in 1953 was, dus niet in '54.
De heer Van Meenen (D66):
Ik zei ook '53, dus …
Mevrouw Lagas (BBB):
Dan heb ik het verkeerd verstaan. Neemt u het mij niet kwalijk.
De heer Van Meenen (D66):
Geeft niet, kan gebeuren.
Mevrouw Lagas (BBB):
Maar even terug naar mijn vraag. Daar heeft u misschien inmiddels wel over kunnen nadenken, want ik ken u; u bent een snelle denker. Volgens mij staat de D van Democratie in "D66" ervoor dat niemand anders behandeld wordt. Heb ik dat goed, mevrouw de voorzitter?
De voorzitter:
De heer Van Meenen.
De heer Van Meenen (D66):
O, ik dacht dat het een vraag aan de voorzitter was.
(Hilariteit)
De voorzitter:
Alles gaat via de voorzitter, hè?
De heer Van Meenen (D66):
Nou, laat ik het zo zeggen: ik vind dat een vrij smalle definitie van "democratie". Maar "gelijke rechten voor allen die er in dit land zijn" is een kernwaarde van onze democratie, van artikel 1 van de Grondwet et cetera. Dus daar kan ik alleen maar ja op zeggen.
Mevrouw Lagas (BBB):
Daar ben ik heel blij mee, want daarmee steunt de heer Van Meenen indirect de opmerking tijdens mijn bijdrage dat het, als het toverstafje ingezet kan worden voor het oplossen van het vergunningenprobleem voor de netcongestie, ook moet kunnen voor de PAS-melders.
De heer Van Meenen (D66):
Dat klinkt natuurlijk leuk, als we maar in het verhaal van dat toverstafje blijven geloven. Ik denk dat we heel blij mogen zijn met een kabinet dat voorstellen doet die ook binnen de rechtsstaat en binnen onze wet- en regelgeving passen. Dat is in het ene geval eenvoudiger dan in het andere geval. Ik wil het hier niet uitgebreid over hebben, want de kwestie met de PAS-melders is heel ingewikkeld. We zitten met ons hart allemaal bij deze mensen. Dit kabinet wil dat oplossen. Maar het moet wel op een houdbare manier gebeuren. Dus ja, ik wou ook dat er toverstafjes waren, maar die zijn er in beide gevallen niet. Toch is het een binnen onze regelgeving eenvoudiger te doen dan het andere, denk ik. Maar makkelijk is het nergens.
De voorzitter:
Inderdaad. U vervolgt uw betoog.
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. Dan de woningmarkt. Daar heb ik eigenlijk al een heleboel over gezegd. Ik ga het heel kort houden. Ik ben er heel blij mee dat het kabinet allerlei plannen heeft, want een huis is meer dan een dak boven je hoofd. Het is een plek om een thuis op te bouwen en aan je toekomst te werken. Wie de woningbouw niet versnelt, raakt daarmee aan de kansen van een hele generatie. Daarom is het goed dat het kabinet geld uittrekt om de woningbouw te versnellen. Ik zou haast willen zeggen: het bouwen van "thuizen". Zo noemt onze minister het volgens mij ook.
Maar als we die woningen daadwerkelijk willen bouwen, moeten we ook het stikstofprobleem oplossen. We kunnen het ons niet permitteren om jaren te wachten. De onzekerheid raakt boeren, bouwers, bedrijven en natuur. Daarom is het goed dat het kabinet na zeven jaar stilstand laat zien dat het wél kan en met een stikstofpakket komt om Nederland van dat slot af te halen.
Voorzitter. Van het slot komen is echter niet genoeg. We moeten ook vooruit. Daarom is het ook goed dat in deze begroting geïnvesteerd blijft worden in een duurzame en sterke economie. De oprichting van een nationale investeringsinstelling is daar een voorbeeld van. Daarmee kunnen we investeren in nieuwe technologie en de energietransitie verder op gang helpen. Dat is goed voor het halen van de klimaatdoelen, maar ook voor de bedrijven en de banen van de toekomst.
Vooruitkijken betekent bovendien dat Nederland niet naar binnen gekeerd raakt. Juist in een politiek onzekere wereld hebben we sterke internationale relaties nodig. Daarom is het goed dat Nederland opnieuw investeert in zijn diplomatieke netwerken en in ontwikkelingssamenwerking. Maar het gaat ook om de houding waarmee Nederland de wereld tegemoet treedt. Ik zie een interruptie aankomen, maar zal ik deze alinea even afmaken, voorzitter? Ik hoop dat dit kabinet weer het initiatief neemt, door pal te staan voor de internationale rechtsorde en het Internationaal Strafhof, zoals onze minister-president zo goed deed, en door binnen Europa kansen te pakken. Nu de Britse premier Andy Burnham toenadering zoekt tot Europa en serieus een terugkeer in de EU lijkt te willen overwegen, vraag ik de minister-president: ziet hij ook een kans om die band verder te versterken en in ons beider belang, dus het belang van onze beide landen, deze weg te stimuleren?
Mevrouw Lagas (BBB):
Ik hoorde de heer Van Meenen even kort het woordje "duurzaamheid" aanstippen. Hij had het hierbij over de klimaattransitie. Doelt de heer Van Meenen dan ook op het doorzetten van wind op zee, wind op land en zonnepanelen of kijkt u naar een andere vorm van duurzaamheid?
De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij is die aanpak breder dan alleen dat, maar dat is wel een wezenlijk element. Ik had het overigens over de energietransitie.
Mevrouw Lagas (BBB):
Ja, u had het over de energietransitie. Ik kom daar in mijn reactie op het kabinet nog op terug.
De heer Van Meenen (D66):
Fijn.
Voorzitter. Samenwerken is niet altijd de makkelijkste politieke route, maar het is de opdracht van de politiek om verder te kijken dan de waan van de dag en verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst. Zoals de plafondschildering in de Eerste Kamer — die oude, u weet wel — laat zien: toekomstige generaties kijken altijd met ons mee. Ik weet zeker dat ieder van u ook het allerbeste wil voor hen. We verschillen eigenlijk alleen nog maar van mening over wat dan dat beste is. Dat is ook de bestaansgrond van de parlementaire democratie. Het gaat om een samenkomst van mensen die het niet met elkaar eens zijn, maar die wel bereid zijn om naar elkaar te luisteren en verder met elkaar te komen.
Dat gesprek is niet alleen van belang om tot goede besluiten te komen, maar het is ook hoe we onze democratische rechtsstaat sterk houden. Juist wanneer krachten proberen het vertrouwen in onze instituties en democratische spelregels te ondermijnen, vanbinnen en vanbuiten, moeten wij met alle positieve krachten laten zien dat democratie werkt, door naar elkaar te luisteren, door ruimte te bieden aan verschillen en door samen verantwoordelijkheid te nemen voor het algemeen belang.
Die verantwoordelijkheid ligt bij ons allemaal, bij coalitie en oppositie, bij kabinet en parlement. Zoals eerdere generaties de schouders eronder zetten voor de wederopbouw, zo moeten wij ook samen bouwen aan het Nederland van morgen. Ik zie een kabinet dat daar ruimte voor biedt en dat bereid is die samenwerking aan te gaan. Daarvoor dank ik het kabinet.
Voorzitter. De begroting die er nu ligt, bevat wat mijn fractie betreft belangrijke stappen. Er is beweging op het gebied van veiligheid, woningbouw, zorg, onderwijs, economie en sociale zekerheid. Niet alles is af, maar er is veel in gang gezet. Juist daarom is dit ook het moment om de lat hoger te leggen. De vraag is namelijk niet alleen wat deze begroting volgend jaar oplevert, maar ook of we hiermee de basis leggen voor een Nederland dat over tien of twintig jaar veilig en welvarend is. Daarom moeten de belangen van toekomstige generaties een vaste plek krijgen in beleid en wetgeving.
Deze Kamer heeft daartoe al stappen gezet met de motie-Aerdts over een generatietoets bij iedere miljoenennota en de oproep van collega Rosenmöller in april om langetermijneffecten standaard mee te nemen in nieuwe wetsvoorstellen. De minister-president zegde in reactie op die oproep toe dat dit standaardonderdeel zou worden van de memorie van toelichting. Mijn vraag aan hem is daarom hoe bij deze Miljoenennota uitvoering is gegeven aan de motie-Aerdts en de toezegging aan collega Rosenmöller.
Voorzitter. Dat zijn belangrijke eerste stappen, maar er is volgens mijn fractie, D66, meer nodig. Zo constateert ook de Raad van State in zijn jaarverslag van 2025. Daarom zou ik willen vragen: is het kabinet bereid toe te werken naar een verplichte generatietoets bij beleid en wetgeving en een ombudsman voor toekomstige generaties in te stellen? Is het bereid te onderzoeken of de belangen van toekomstige generaties, zoals inmiddels in 41% van de grondwetten wereldwijd gebeurt, ook in onze Grondwet verankerd kunnen worden?
Voorzitter en teerbeminde collega's, als — ja, het is gewoon zo; ik kan het echt niet onderdrukken — ik straks mijn kleinkinderen zie, dan zullen zij waarschijnlijk niet aan mij vragen wat ik vandaag in deze Kamer heb gezegd. Zij zullen waarschijnlijk niet weten welke moties zijn aangenomen of welke compromissen zijn gesloten. Zij zullen echter wel leven met de gevolgen van wat wij hier besluiten. Daarom moeten we ervoor zorgen dat Nederland ook morgen de kracht en de ruimte heeft om eigen keuzes te blijven maken: investeren waar dat nodig is, hervormen waar dat moet, en samenwerken waar dat kan.
Voorzitter. De toekomst overkomt ons namelijk niet. Ze wordt gevormd door de keuzes die wij vandaag maken. De eerste stappen zijn gezet. Nu komt het eropaan door te pakken zodat mijn kleinkinderen, uw kinderen en kleinkinderen en de generaties na hen kunnen leven in een Nederland dat veilig, welvarend, sociaal en vol kansen voor iedereen is. Dat is onze verantwoordelijkheid. Laat ons die voluit nemen.
Dank u wel.
De heer Van Hattem i (PVV):
Ik hoor de heer Van Meenen van D66 zeggen "onze verantwoordelijkheid voluit nemen" en "keuzes maken". Maar wat er nu ligt en wat we vandaag bespreken, is een beetje een halffabricaat, want we weten nog absoluut niet wat er nu daadwerkelijk op tafel komt te liggen ten aanzien van de begroting van komend jaar. Bijna elke dag verschuift er wel weer iets. Het zijn compleet dagkoersen. Mijn vraag aan D66, aan de heer Van Meenen, is dus welke keuzes hij nu daadwerkelijk maakt met wat er nu voorligt.
De heer Van Meenen (D66):
Ik maak die keuzes niet. Die maken wij hier niet. Die worden in de Tweede Kamer gemaakt. Dat weet ik uit ervaring; daar heb ik ook lang gezeten. Mijn oproep gaat erover dat wij, wij hier en ook de mensen daar, over ons eigen gelijk heenstappen en samenwerken moeten. We hebben hier een voorbeeld gezien: de heer Rosenmöller heeft daar iets over gezegd. Dat is echt een belangrijk gebaar, vind ik, een belangrijk signaal. Men is bij PRO, bij Volt — wellicht geldt dat ook voor anderen; dat gaan we nog horen — bereid om niet alleen lippendienst te bewijzen aan samenwerking, maar om het ook echt te doen. Het is geen vrije keuze; het moet gewoon gebeuren. Ik roep dus alle positieve krachten, hier en aan de overkant en in het kabinet, op om dat echt te doen. De optie om het niet te doen is er niet. En wat die keuze is, is niet hier nu te bepalen. Daar heeft mevrouw Klip voldoende over gezegd, lijkt mij. Dat ga ik allemaal niet herhalen.
De heer Van Hattem (PVV):
Er ligt een Miljoenennota voor. We hebben de afgelopen weken gemerkt dat er elke dag weer wat verschuift ten aanzien van die Miljoenennota. Er is dus eigenlijk gewoon helemaal geen keus gemaakt door dit kabinet. Daarmee zitten we eigenlijk met het probleem dat D66 hier als grootste partij heeft gecreëerd: er is gewoon geen duidelijkheid tussen de coalitiepartijen; onderling worden er nog allerlei vliegen afgevangen. Samenwerking: ja, er wordt nu ineens richting PRO geleund. We hoorden gisteren Jesse Klaver bijvoorbeeld nog op televisie zeggen over bezuinigingen op onderwijs dat hij daar weer radicaal op tegen was. Wat gaat er dus nu daadwerkelijk gebeuren met Nederland onder D66? Dit is toch geen leidinggeven?
De heer Van Meenen (D66):
Wellicht is het de heer Van Hattem bekend dat de behandeling van die Miljoenennota, die begrotingen en dat Belastingplan nog plaats moet vinden, in de Tweede Kamer. Ik zou zeggen: laten wij dat nou eens gewoon even netjes afwachten en er dan ons oordeel over geven. Dat is volgens mij onze rol. Onze rol is niet om nu te zeggen "het wordt dit" of "het moet zus" of "het moet zo", of "het moet over links" of "over rechts". Ik weet dat iedereen daar heel erg op zit te wachten. Nee, wat moet is wat gezegd werd door … Hoe heet ze ook weer: onze mevrouw van Trots op Nederland? Ik kom even niet op haar naam. Hoe heet ze nou? Ja: Rita Verdonk!
(Hilariteit)
De heer Van Meenen (D66):
Of misschien beter Dries van Agt: "Ik buig niet naar links en ik buig niet naar rechts." Nee, we moeten vooruit. Mijn oproep aan alle positieve krachten is: ga vooruit; zorg dat je levert aan de mensen om wie het gaat. Het gaat niet om de spelletjes die we hier spelen. Het gaat erom dat we eindelijk een keer over ons eigen gelijk heen stappen en elkaar vinden. Dat is waar Nederland op zit te wachten.
Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):
Dank aan de heer Van Meenen voor zijn gepassioneerde betoog.
De heer Van Meenen (D66):
Graag gedaan.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Waar de D66-fractie volgens mij ook gepassioneerd over is, is het perspectief van brede welvaart. D66 heeft afgelopen voorjaar mijn motie gesteund die het kabinet oproept om brede welvaart centraal te stellen in de Miljoenennota die we vandaag bespreken. Wat vindt de heer Van Meenen van de wijze waarop de inhoud van die motie terecht is gekomen in de Miljoenennota?
De heer Van Meenen (D66):
Iets in mij, een soort fingerspitzengefühl, zegt mij dat u er niet zo tevreden over bent.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Joh! Scherp, scherp.
De heer Van Meenen (D66):
Maar dat is politieke ervaring, hoor! Ik moet u eerlijk zeggen dat ik graag uw betoog daarover hoor voordat ik daar een oordeel over heb. Ik heb daar niet voldoende naar gekeken om daar nu iets over te kunnen zeggen, maar ik heb wel het gevoel, en dat hoor ik toch ook wel op verschillende momenten van het kabinet, dat daar wel degelijk oog voor is. We doen hier meer dan alleen maar geld verdienen; het gaat over zo veel meer. Het gaat over het welzijn en de welvaart van mensen. Dat is uw betoog en dat is ook het mijne. Het is altijd schipperen en keuzes maken. Dat is best lastig; dat weet ik uit ervaring. Dus ja, ik weet het niet. U gaat het me vertellen. U vindt het vast niet genoeg.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Joh! Ik ben hier helemaal overbodig. Toch ga ik een vraag stellen. "Brede welvaart" staat welgeteld twee keer op een totaal nutteloze manier in deze Miljoenennota. Er is dus geen gehoor gegeven aan de motie waar u voor heeft gestemd. Daar kunnen we lacherig over doen en daarvan kan worden gezegd "dat is onderdeel van de keuzes die zijn gemaakt", maar het is een fundamentele keuze. Of je kiest voor de ouderwetse economische groei óf voor een bredere afweging van welzijn, niet alleen voor mensen maar ook voor dieren en natuur, niet alleen hier maar ook elders op de wereld, en niet alleen hier en nu maar ook voor toekomstige generaties, waar de heer Van Meenen het over had. Als de heer Van Meenen hoort dat brede welvaart in het gedachtegoed van deze Miljoenennota geen rol speelt, wat vindt de heer Van Meenen daar dan van?
De heer Van Meenen (D66):
Nou, dat ben ik niet op voorhand met u eens. Kijk, je kunt de woorden misschien te weinig noemen, maar je kunt het wel doen. Ik vind wel degelijk dat dit kabinet dat doet op een aantal aspecten die u noemt. Overigens ben ik van mening dat moties gewoon uitgevoerd moeten worden. Ik ben het dus met u eens dat u het kabinet daar streng op bevraagd, maar ik ben — net als u dat ongetwijfeld bent — benieuwd naar het antwoord van de minister-president op deze vraag die u nu al in het vooruitzicht stelt.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Die vraag ga ik zeker stellen, dus de minister-president is gewaarschuwd. Dan nog een andere vraag, over de toekomstige generaties. Ik vind de oproep van de heer Van Menen om daar een verplichte toets voor te maken heel mooi. Zou de heer Van Meenen ook toekomstige generaties van natuur en dieren daarin mee willen nemen?
De heer Van Meenen (D66):
Ik begrijp niet precies wat u bedoelt. Bedoelt u nu mensen of dieren?
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Nee, niet alleen toekomstige generaties mensen, maar ook toekomstige generaties van soorten die in de natuur voorkomen en dieren.
De heer Van Meenen (D66):
Ja, natuurlijk, natuurlijk. Ik denk dat we een onleefbare wereld krijgen als daarin geen plek is voor natuur en dieren, dus als u het zo bedoelt, dan ben ik het met u eens.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Ja, zo bedoel ik het.
De heer Van Meenen (D66):
Laten we daar vooral zuinig op zijn.
Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):
Misschien kan het kabinet in zijn beantwoording die brede opvatting van toekomstige generaties meenemen.
De heer Van Meenen (D66):
Ja, maar ik ben nog wel van mening dat dat belang door mensen verdedigd moet worden.
(Hilariteit)
De voorzitter:
Deze discussie gaat nog uitgebreid terugkomen. De heer Van Rooijen over waarschijnlijk andere generaties.
De heer Van Rooijen i (50PLUS):
Ik heb een vraag aan mijn beminde collega. U pleitte voor woningen, meer dan een dak. U noemde de woningbouw. Het kabinet heeft ambitieuze plannen, net als het vorige kabinet overigens, voor de woningbouw: 100.000 woningen. D66 wil ook meer steden, tien steden. Ik heb de volgende vraag. Uw partij is voor de beperking van de hypotheekafrenteaftrek voor de eigen woning. Denkt u die doelstellingen te bereiken? Ik denk toch dat u het met me eens bent dat zekerheid over het voortbestaan van de volledige renteaftrek van groot belang is. In dat verband wijs ik — ik ga toch even terug — naar het kabinet-Den Uyl. In het regeerakkoord stond dat de renteaftrek moest worden afgeschaft. Toen wisten ze nog niet dat ik staatssecretaris zou worden. Dat leidde er uiteindelijk toe dat de renteaftrek onder een links kabinet, met tien ministers van links, niet werd beperkt. Dat betekende dat het eigenwoningbezit tussen '73 en '77 in Nederland van 35% — we hadden het laagste eigenwoningbezit van heel Europa — naar 53% ging, dus in vier jaar tijd. Dus als u het beleid van het kabinet-Den Uyl voortzet en niet het beleid van D66, is deze minister van Volkshuisvesting heel blij.
De heer Van Meenen (D66):
Ik zou graag een enorme boom met de heer Van Rooijen opzetten over de hypotheekrenteaftrek. Dat ga ik helemaal niet doen. U kent het standpunt van mijn partij hierover. Dat wordt vooral in de Tweede Kamer uitgedragen. Daar heeft dit kabinet ook een opvatting over. Daar doe ik het mee. Overigens hoop ik dat we, als ik net als de heer Van Rooijen weer in de volgende Kamer mag zitten, hier nog heel lang over kunnen praten. Met dezelfde gevoelens ben ik nu al de heer Rösenmuller en mevrouw Klip half aan het missen. Dat wilde ik ook nog even gezegd hebben. Ja, half, meneer Rosenmöller, want jullie zijn er nog. Zo bedoel ik het.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik ga hier natuurlijk geen uitspraken doen over de toekomst, maar u geeft geen antwoord op mijn vraag. Mijn vraag is klip-en-klaar. Gelet op het beleid van het kabinet, dat wij allemaal ondersteunen, waarbij er enorm gebouwd wordt, 100.000 woningen per jaar, is het toch van belang dat er ook voor de jonge generatie … Daar hebben we 'm weer. We hebben het hier over generaties. Ik heb ook zeven kleinkinderen, die straks willen wonen en een dak willen hebben.
De heer Van Meenen (D66):
Zeker.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Die zekerheid is essentieel. U vindt dat de renteaftrek voor de eigen woning moet worden beperkt, zo niet moet worden afgeschaft. Als u die onzekerheid laat voortbestaan, in hoeverre helpt dat dan bij het bereiken van de doelstelling van 100.000 woningen? U kunt niet zeggen: ja, dat is een zaak van de Tweede Kamer; daar ga ik hier geen antwoord op geven. Uw politieke partij heeft een uitgesproken standpunt hierover. U heeft een minister van Volkshuisvesting. Ik hoop dat deze minister in staat is om die doelstelling te behalen, ook de doelstelling van 270.000 seniorenwoningen. Daar zijn we nog ver van weg. Dan is de hypotheekrenteaftrek niet alleen voor mijn partij, 50PLUS, een heilig huis. Wij willen dat er niet aan getornd wordt. Bent u bereid om met mij die weg op te gaan?
De heer Van Meenen (D66):
Nee. Het korte antwoord is nee. Die bereidheid heb ik niet. Ik sta hier inderdaad namens een politieke partij. Ik heb niet de rol dat ik daarvoor initiatieven ga nemen, maar het standpunt van mijn partij is helder. Natuurlijk wil ook mijn partij dat woningen juist ook voor jonge mensen bereikbaar worden. Maar er zijn wellicht wel betere maatregelen voor te verzinnen. Dat gaan wij hier niet doen. Dus ik ga niet met u mee in deze redenering. Het kabinet neemt een heleboel maatregelen die juist ook voor jonge mensen geschikt zijn. Die gaan wij beoordelen. Ik ga nu niet met u een hele discussie over de hypotheekrente beginnen. Het spijt me zeer.
De voorzitter:
Tot slot, en graag via de voorzitter.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ja, voorzitter. Ik ben blij met de duidelijkheid die u me geeft. U zei letterlijk: nee. Uw nee op de hypotheekrenteaftrek …
De heer Van Meenen (D66):
Nee …
De heer Van Rooijen (50PLUS):
… dat die moet worden beperkt … U zei nee. Maar dat betekent dat dat enorme schade kan toebrengen aan het beleid van het kabinet om het aantal woningen te halen. U wilt de renteaftrek beperken. Dan moet u de gevolgen daarvan ook onderkennen. Dat betekent dat het beleid dus niet haalbaar is.
De voorzitter:
Tot slot, en graag ook via de voorzitter.
De heer Van Meenen (D66):
Waar ik nee op zei, was op de vraag van de heer Van Rooijen of ik bereid was om nu met hem mee te gaan in die gedachte. Daar heb ik nee op gezegd — punt — en niet op wat hij nu suggereert.
De voorzitter:
Het is helder.
Mevrouw Perin-Gopie i (Volt):
Ik ga nog even terug in de inbreng van collega Van Meenen, want hij noemde heel kort iets over de Europese Unie en het versterken daarvan. Ik ben heel benieuwd hoe hij dan kijkt naar de Miljoenennota en het budget dat is vrijgemaakt voor de Europese Unie.
De heer Van Meenen (D66):
Het budget voor de Europese Unie?
Mevrouw Perin-Gopie (Volt):
Ja, het budget dat Nederland bijdraagt aan de Europese Unie, waarin we inmiddels behoren tot de zuinige zes. Hoe kijkt hij daartegen aan in relatie tot de versterking die hij wenst in de samenwerking?
De heer Van Meenen (D66):
Ik denk dat de opvatting van mijn partij het best weer te geven is door te zeggen dat wij ons zorgen maken over waar het geld in Europa naartoe gaat, namelijk nog steeds in hele hoge mate naar boeren. Wij willen dat het meer naar kennis en innovatie gaat. Dat is een discussie die op Europees niveau door onze minister van Buitenlandse Zaken en door onze minister-president gevoerd wordt. Daar ga ik nou niet in treden. Dat. Maar dat wij Europa zeer belangrijk vinden …
De voorzitter:
Dat "dat" klonk heel erg concludent. Mevrouw Perin.
De heer Van Meenen (D66):
… dat delen we, maar niet als een oneindige hoeveelheid geld die daarheen moet.
Mevrouw Perin-Gopie (Volt):
Waar ik eigenlijk meer naar op zoek was, is het EU-budget dat Nederland heeft, dus wat we daaraan uitgeven. Nederland behoort tot de zuinige zes, terwijl ik de heer Van Meenen en D66 ken als een partij die staat voor versterkte samenwerking. De uitdaging waar we in Europa voor staan, ligt op andere terreinen dan collega Van Meenen aangaf, denk ik. Het gaat om onze veiligheid, maar ook om het versterken van ons concurrentievermogen binnen dit continent. Hoe verhoudt dat zich dan tot de zuinigheid van Nederland?
De heer Van Meenen (D66):
Ik denk dat u dat het best kunt samenvatten als niet "de zuinige zes" maar in ieder geval "de innoverende één". Ik denk dat het standpunt van de Nederlandse regering op dit moment is — maar u moet dat vooral ook aan de minister-president vragen — dat wij zien dat er meer en betere doelen, onder andere de doelen die u zojuist noemde, te bereiken zijn met een budget als we daarin ook echt keuzes durven te maken voor de toekomst.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Perin.
Mevrouw Perin-Gopie (Volt):
Ja, tot slot. Dan wil ik collega Van Meenen toch meegeven dat als we willen innoveren, landen die daartoe in staat zijn en die zijn zeer welvarend zijn binnen de Unie, daar ook de verantwoordelijkheid voor dragen. Dan passen we niet echt bij "de zuinige zes".
Mevrouw Van Bijsterveld i (JA21):
Ik heb uw betoog over toekomstige generaties beluisterd. Dat is mooi, maar is de heer Van Meenen het dan ook met mij eens dat we toekomstige generaties niet moeten opzadelen met een enorme staatsschuld?
De heer Van Meenen (D66):
Zeker.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Is de heer Van Meenen het dan ook met mij eens dat dat betekent dat we keuzes moeten maken in schaarste en dat er dus ook moeilijke keuzes moeten worden gemaakt, omdat we, nogmaals, onze toekomstige generaties niet met een enorme schuldenlast willen achterlaten?
De heer Van Meenen (D66):
Ja, eens.
Mevrouw Van Bijsterveld (JA21):
Prima.
De voorzitter:
Dank u wel. O, ik zie de heer Rosenmöller nog voor de lunchpauze.
De heer Rosenmöller i (PRO):
Ja, toch nog even. Wij hebben beiden gepassioneerd gesproken over de verbinding tussen democratische krachten in dit huis en daarbuiten. Nu is de politieke werkelijkheid op deze 6de oktober om 12.30 uur dat de BBB-fractie zegt allerlei voorwaarden te hebben aan steun voor het Belastingplan, zoals intrekken of fundamenteel wijzigen van de stikstofbrief en nog een paar andere dingen. Dat zien wij met elkaar niet gebeuren. Hoe komen we nu tot een stap vooruit, niet zijnde verkiezingen? Want dat willen we, denk ik, allebei niet. Maar hoe komen we nu met het pleidooi dat u en ik allebei gehouden hebben een stap vooruit op weg naar de begroting 2027?
De heer Van Meenen (D66):
Ik denk dat die stap vooruit vooral gezet moet worden in de Tweede Kamer en door het kabinet. Daarom is het toch wel goed dat dit debat gehouden wordt, zodat het kabinet en de Tweede Kamer zich ook een oordeel kunnen vormen over hoe de situatie is als men uiteindelijk met de plannen hier terechtkomt. We hebben ook bij het debat over de regeringsverklaring al wat vooruitblikken gegeven. Dat is, denk ik, de maximale invloed die wij op dit moment hebben. Meer moeten we er hier ook niet van gaan maken.
De heer Rosenmöller (PRO):
Maar we krijgen dat natuurlijk allemaal op ons bordje. We wegen als politici allemaal de situatie. We zijn rolvast of vinden dat we dat moeten zijn. Wij zijn dat in ieder geval. Er gebeurt aan de andere kant veel. We kunnen straks vragen stellen aan de minister-president, maar ik vraag het nu aan u. Je kunt, met de kennis van nu, concluderen dat de taxatie is dat het via die route niet gaat werken. We hebben het erover dat we over onze schaduw heen moeten stappen. Hoe komen we dan, op weg naar 2027, bij het verder weg liggende doel voor de toekomstige generaties et cetera? Dat begint vandaag, op weg naar 2027. Hoe komen we daar? We willen geen verkiezingen.
De heer Van Meenen (D66):
Laat ik het heel praktisch maken: ik zou het zeer betreuren — ik verwacht het ook niet — als dit kabinet afscheid gaat nemen van de stikstofbrief. Laat ik het zo concreet maken. Ik denk dat dat het helderste is wat ik erover kan zeggen.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Rosenmöller.
De heer Van Meenen (D66):
Dat kan gewoon niet richting de toekomstige generaties, in mijn ogen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Meenen (D66):
Wat betekent dat allemaal? Laat ik er iets anders naast zetten. Ik zit ook al zo'n 25 jaar in de politiek. Ik heb in alle mogelijke constellaties samengewerkt, van links tot rechts, tot uw orders. Ik heb in de Leidse politiek zelf colleges mogen maken met aan de ene kant de SP en aan de andere kant de VVD. Het kan allemaal, maar het moet wel beginnen met echte bereidheid. Nogmaals, dat is meer dan lippendienst. Ik denk dat uw partij ook heeft laten zien dat men bereid is om er meer dan lippendienst van te maken. Het begint ermee dat je het werkelijk wilt, dat je dat laat zien en dat je ook bereid bent om pijn op je te nemen. Dat moet gebeuren, maar dat moet nu dáár gaan gebeuren.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Rosenmöller.
De heer Rosenmöller (PRO):
Dat ben ik met u eens. We zullen het met elkaar moeten doen. In een totaalakkoord zit altijd pijn. Het is niet allemaal feest. We weten nu welke route wel kan en welke route niet kan. De gezamenlijke oproep van u en mij aan het kabinet, op basis van het bredere betoog dat we allebei hebben gehouden, zou kunnen zijn: koers niet af op verkiezingen, maar op de route die kan; daarmee doen we iets goeds voor de huidige en de toekomstige generaties.
De heer Van Meenen (D66):
Laten we alsjeblieft niet afkoersen op verkiezingen. Ik denk dat nog meer partijen dan alleen de partijen die echt willen samenwerken dat met elkaar delen. Dat ben ik helemaal eens met de heer Rosenmöller. Ik denk dat men vandaag scherp ziet wat hier gebeurt, maar het is aan anderen om dat te beoordelen. Het is niet aan mij om daar nu conclusies aan te verbinden. Een scherp standpunt is een scherp standpunt, voor dit moment. Het is aan het kabinet en de Kamer om daarmee om te gaan.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik schors de vergadering voor de lunchpauze tot 13.30 uur.
De beraadslaging wordt geschorst.