Behandeling Algemene Financiële Beschouwingen



Verslag van de vergadering van 17 november 2026 (2026/2027 nr. 09)

Aanvang: 10.03 uur

Status: ongecorrigeerd

Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.


Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen,

en de behandeling van:

  • - 
    de Nota over de toestand van 's Rijks Financiën (37020).

Bekijk de video van deze spreekbeurt

De voorzitter:

Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen, in het bijzonder de Miljoenennota 2027 (37020). Ik heet de minister van Financiën en de staatssecretaris van Financiën van harte welkom in de Eerste Kamer. Voordat ik de beraadslaging open wil ik de leden verzoeken om te spreken via de voorzitter en interrupties graag kort te houden. Ik memoreer dat de spreektijd voor de leden inclusief die van de tweede termijn is. Dan meld ik u nog dat conform artikel 66, vierde lid, van ons Reglement van Orde moties in de eerste termijn alleen met toestemming van de Kamer kunnen worden ingediend. Ik hoop op een goed en vruchtbaar debat.

De beraadslaging wordt geopend.

De voorzitter:

Ik geef het woord aan de heer Crone, die spreekt namens de fractie van PRO.


Bekijk de video van deze spreekbeurt

De heer Crone i (PRO):

Dank u wel, voorzitter. Een zeer welkom aan beide bewindslieden. Allereerst fijn dat ze er zijn met vol mandaat, heb ik zojuist begrepen van de persconferentie. Dat stemt ons tevreden. Vorig jaar hadden we twee Heinens/Heijnens, maar dat klopte niet — een korte ei en een lange ij — en nu hebben we twee Eelco's en dan ook nog onze eigen Eelco nummer één, onze griffier. Maar wie dacht gisterenavond om 21.55 uur of zelfs nog vijf minuten geleden niet: hoe loopt dit af? Ik kan u meedelen dat het kabinet zojuist bekend heeft gemaakt dat de VVD-fractie voor het Belastingplan zal stemmen. Dat is een nieuwtje, voorzitter. Ik denk dat nog niet veel mensen hier dat hebben gehoord, maar dat zet het debat van minuut tot minuut in een heel ander kader. Gisteren had ik gelukkig om 21.55 uur mijn tekst af. Om 22.00 uur kwam het bericht: het kabinet blijft. Ik hoefde dus niks te veranderen; ik dacht "zo gaat het lopen".

Voorzitter. Ik had vandaag vooral willen praten over de Miljoenennota, en dat zal ik straks ook doen, wat dat is toch het magnus opum van de minister van Financiën: hoe ga ik om met de toekomst van de economie, de investeringseconomie, hoe zorgen we dat de burgers tevreden zijn over de overheid enzovoort? Dat vind ik zeer belangrijk, omdat de minister een nogal simpele visie heeft, zeg ik dan maar, op hoe de economie beter moet worden. Hoe vaak heb ik hem niet de mantra horen uitspreken "kleine overheid, lage uitkeringen en lage belastingen", met een smile van "dan komt alles goed". Dat is volgens mij een pre-neoliberale visie waarvan ik eigenlijk niet weet wie die nog steunt. Ik wil in algemene zin — ik zal ook nog specifieke vragen stellen — vragen hoe hij daarover denkt.

Iedereen verwacht, niet alleen de mensen in de advertentie van vanmorgen, een investerende overheid voor klimaat, volkshuisvesting, energieprijzen. De burgers zeggen ook steeds duidelijker: wij willen een sterke overheid die sociale kansen gelijk maakt voor burgers. Dat is toch het mooie van de uitslagen in Amerika, Hongarije en waar al dan niet: burgers zijn er een beetje klaar mee en willen graag een investerende overheid. Daarom ben ik teleurgesteld over de Miljoenennota. Graag een visie van de minister zo meteen. Zelfs op de rechterflank wil men geen afbraak van de sociale voorzieningen; bijstellingen zijn oké, maar geen afbraak. Hoe kan de minister nou gedacht hebben: met mijn visie, de Miljoenennota, ga ik een meerderheid halen? Over links wilde hij natuurlijk niet, maar hoe had hij gedacht dan over rechts een meerderheid te halen, want rechts wil het ook niet? Mijn oud-collega Halbe Zijlstra zegt ook steeds: er is helemaal geen rechtse meerderheid voor het sociaal beleid. Dus minister, ik wens u de laatste drie jaar veel succes, want u moet toch ernaar streven om, zoals u zelf ook zegt, over rechts ook een meerderheid te krijgen. Ik kom er straks op terug.

Voorzitter. Sociale gelijke kansen en investeringen zijn mijn hoofdzaak, maar ik kan er natuurlijk niet aan voorbijgaan even de chaos van de laatste dagen en maanden, die dan misschien sinds vijf minuten over is, over het Belastingplan te noemen. Simpel gezegd komt het er natuurlijk op neer dat we geen omlijnde en uitgekristalliseerde spelregels hadden over hoe je nou als minderheidskabinet omgaat met regels, procedures en mandaten, en de koers van het kabinet. Ik ga niet alles herhalen wat er is gebeurd, maar de facto zijn we nu uitgekomen op een deadline. Het enige feit dat we hadden was een deadline, vorige week. Toen moest immers het Belastingplan helemaal klaar zijn. Er is zelfs nog over nagedacht om de deadline iets op te schuiven, maar uiteindelijk heeft iedereen op het laatst op één dag moeten handelen en onderhandelen, onder druk van een deadline. Het oud-Kamerlid Heinen zei in 2024 nog ...

Er wordt opgelet, toch? Het Kamerlid Heinen was in 2024 nog zo boos — deels terecht, denk ik — over het feit dat er toen allemaal amendementen werden ingediend in de Tweede Kamer waar te weinig tijd voor was en die niet goed doordacht waren, niet alleen qua inhoud, maar misschien ook wel qua vormgeving en uitvoering. Daarom hebben wij een halfjaar geleden, geloof ik, de motie-Schalk gesteund waarin stond dat je eigenlijk toch onafhankelijk advies moet kunnen inwinnen over de inhoud en uitvoering van amendementen, om ongelukken te voorkomen. Daarom verbaast het mij des te meer dat deze minister het erop heeft laten aankomen dat er tot op het laatste moment wel amendementen móésten komen, omdat er geen onderhandelingsresultaat was. Dat is een kwestie van procedures, maar vooral ook van politieke cultuur, want zelfs in de WGO's die we toch altijd hebben in de belastingwereld, waren er geen deadlines en kabbelde het maar door.

Ik moet toch vaststellen dat de minister een belangrijke centrale rol heeft gespeeld in dit hele proces. Hij heeft zich namelijk niet opgesteld met een open houding naar links, naar rechts en naar iedereen, maar ook niet naar collega-ministers: hoe ga ik dit nou oplossen? Ik wilde hem vragen hoe hij daar zelf op reflecteert. Ik heb hier vorig jaar gezegd — hoe toevallig kan het zijn? — dat mensen in het kabinet-Schoof ook al hebben gedacht: deze minister werkt niet voldoende mee aan compromissen. Daardoor gingen de fractievoorzitters zelf de Voorjaarsnota verbouwen en hebben ze, zoals toen in de kranten stond, de minister van Financiën op de gang gezet. Ze lieten hem wachten tot ze klaar waren, dixit Van der Plas en Omtzigt. We zijn het misschien vergeten, maar nu is het omgekeerde gebeurd. Nu is de minister niet op de gang gezet — ik moet af en toe een beetje poëtisch zijn, hè? — maar kwam het erop neer dat de minister het allemaal alleen ging doen en anderen op de gang stonden. Hij was er ook trots op dat hij had doorgewerkt — dat waardeer ik zeer — om de driedimensionale puzzel alleen op te lossen. Hij wilde wel compromissen sluiten, maar wel binnen zijn kader, dat te klein was.

Daarom kom ik op drie punten waarvan ik denk dat het de volgende keer beter moet. Het gaat niet om de persoon van deze minister; dit zal iedere minister van Financiën in ieder minderheidskabinet hebben. Het eerste punt is dat het conceptregeerakkoord veel te strak was. Het tekort van 2,5% heeft hij in de laatste 48 uur van de onderhandelingen over het regeerakkoord aangescherpt tot 2%. Dat betekende extra bezuinigingen in de laatste 48 uur van het vaststellen van het regeerakkoord van dit kabinet. U denkt nu: 0,5% per jaar, wat is dat? Nou, dat is precies die 6 tot 8 miljard aan bezuinigingen op de sociale zekerheid, die op het laatste moment ondoordacht in het regeerakkoord zijn gekomen en niet uitvoerbaar zijn, deels ook technisch niet, zoals bij de loongrenzen. Die zijn uiteindelijk dan ook weer wegonderhandeld. Maar als je met een te krap regeerakkoord begint, is dat niet verbazend, zeker niet als je dat op het laatste moment pas doet.

De heer Kroon i (BBB):

Ik was even verrast. Hoor ik meneer Crone nu spijt hebben van het feit dat de bezuinigingen op de sociale zekerheid niet in de begroting zitten?

De heer Crone (PRO):

Nou, ze stonden in de begroting, zowel de grote bezuinigingen als de aanpassing van al die loongrenzen. Daarvan bleek dat er helemaal niet over was nagedacht, omdat ze pas in de laatste 48 uur in het regeerakkoord waren gekomen. Toen bleek dat ze technisch niet uitvoerbaar waren. En natuurlijk zat er een politieke kant aan. Ik ben dus inderdaad heel blij dat die onder druk van de vakbonden en onze partij eruit zijn gehaald. Dat is dus goed gelukt.

De heer Kroon (BBB):

Via de voorzitter een vraag aan meneer Crone: als u aan de ene kant het signaal geeft dat u ietwat ongelukkig bent met de samenstelling en de dekking van de begroting — u bent nog maar aan het begin van uw termijn, maar ik kan me ongeveer voorstellen wat de rest van uw termijn inhoudt — en tegelijkertijd positief bent over het terugtrekken van die bezuinigingen, dan zit u toch aan twee kanten van de medaille? Je kan toch niet van twee walletjes eten? Er hoort toch een degelijke begrotingsdekking te zijn? Dan kunt u toch niet instemmen met het wegstrepen van een dergelijke begrotingsdekking?

De heer Crone (PRO):

Het technische antwoord is heel eenvoudig. Stel, je schrapt 6 tot 8 miljard aan bezuinigingen op de sociale zekerheid. Dan loopt het tekort niet met 0,5% terug. Dat had mijn partij misschien best goed gevonden. Dan hadden we niet gestuurd op een tekort van 2% maar op een tekort van 2,5%. Dat wilden alle drie de fractievoorzitters, voordat deze minister ingreep. Hij was toen natuurlijk de partijvertegenwoordiger bij de onderhandelingen. Dus hij mag dat vinden als vertegenwoordiger van een partij, maar ik vind dat niet.

De heer Kroon (BBB):

Dan ga ik graag afrondend …

De voorzitter:

Via de voorzitter graag. De heer Kroon, tot slot.

De heer Kroon (BBB):

Via de voorzitter heb ik een afrondende vraag dan wel constatering. U opent uw bijdrage met de constatering dat sociaal beleid niet over rechts kan. Vervolgens haalt u zelf het sociaal beleid eruit, want u legt de rekening neer bij de volgende generatie. Hoe kijkt meneer Crone naar die rekening?

De heer Crone (PRO):

Dat bevestigt mijn stelling. Juist rechtse partijen wilden óók die bezuinigingen niet op de AOW en op de sociale voorzieningen. Dus de rechtse partijen hebben het het kabinet onmogelijk gemaakt om die bezuinigingen door te zetten, samen met de vakbonden. Dus u heeft gelijk: de credits gaan ook naar de oppositiepartijen aan de rechterkant. Daarmee rond ik dat onderdeel af.

Het conceptregeerakkoord was gewoon veel te strak georganiseerd, maar dit is het meer principiële, staatsrechtelijke punt: een minderheid kan niet een budgettair kader opleggen aan een meerderheid. Er is toen een motie aangenomen van Klaver en anderen, door de voltallige oppositie, die zei: we hoeven ons niet te houden aan het regeerakkoord van het kabinet. Dat is voor D66 wel een probleem, want boven hen blijft als zwaard van Damocles de bezuiniging op bijvoorbeeld onderwijs hangen. Ik wil vragen aan de minister hoe hij daarop terugkijkt. Had hij niet in het regeerakkoord moeten pleiten voor meer onderhandelingsruimte om links of rechts ruimte te zoeken in het regeerakkoord?

Dat is zeker van belang, want hij ging zelf wél die ruimte maken. Dat is mijn tweede punt waarbij ik denk dat de minister — nogmaals: als functionaris van de Kroon — willekeurig is omgegaan met de begrotingsregels. Wat deed hij op nota bene de eerste dag van de regeringsverklaring? Hij kwam met een solistische uitspraak die niet was afgestemd met collega's, partners, ministers enzovoorts, laat staan met de Kamer, namelijk: ik ga terug naar de tekentafel met box 3. Dat was twee weken nadat de aanwasbelasting met een meerderheid van 100 stemmen was aangenomen in de Tweede Kamer. Dus hij begon als eerste te zeggen: ik breek de begrotingsregels. Dat is toch bijzonder? Als de minister van Klimaat of Onderwijs zou zeggen "ik ga even 5 miljard ergens voor uittrekken", dan zou hij als eerste zeggen: dat is niet namens het kabinet en daar is geen ruimte voor binnen het regeerakkoord. Kan hij uitleggen hoe zijn positie versterkt kan worden als hij zelf als eerste de begrotingsregels breekt? Dat is daarna nog vaker gebeurd. Ik kom daar straks op terug.

Het derde is dat de minister, zoals iedereen denk ik heeft gezien, nogal alleen te werk is gegaan. Of het nou gaat om de aparte onderhandelingstafels vanaf augustus, half gecoördineerd met de minister-president, of om de communicatie via de media: ze hebben veel ergernis gewekt bij bijvoorbeeld JA21, SGP en BBB, die dan boos waren over uitspraken dat ze er bijna waren, wat uiteindelijk niet zo bleek te zijn. Dus hij heeft het risico genomen van op het laatste moment tegen een Belastingplan stemmen. Ik denk dat hij straks commentaar zal geven op de vraag die overal opduikt of hij zelfs nog tussen de amendementen bij het Belastingplan en de eindstemming over het Belastingplan nog gestreefd heeft naar verwerping van het Belastingplan. Want als DENK niet voor zou stemmen, dan zou het Belastingplan verworpen worden. Dat is niet alleen solistisch, hij zou dan ook staatsrechtelijk het novum op zijn naam hebben om als minister van Financiën zijn eigen begroting te willen wegstemmen. Maar nogmaals, we zijn het zonnetje in het huis, want ik heb net gehoord en u allen meegedeeld dat de VVD gaat stemmen voor het Belastingplan.

Maar voorzitter, hoe de minister dit heeft aangepakt, heb ik nog nooit meegemaakt. Ik kom nog uit de goede oude tijd van Gerrit Zalm en zijn opvolgers. Die straalden veel meer openheid uit om samen met anderen eruit te komen. Ze hadden natuurlijk ook hun voorkeur, zowel politiek als voor mensen, maar ik hoop dat de minister het een volgende keer anders zou doen. Ik wil daar graag een voorstel over doen. Denkt de minister al doende niet dat hij voor volgend jaar een betere en transparantere procedure en cultuur moet maken? Dan moet er ruimte zijn voor veel eerdere onderhandelingen, niet pas in de laatste weken. Denkt hij dan niet dat de Voorjaarsnota het uitgelezen moment is, in maart/april? Dan heeft het kabinet z'n "mind opgemaakt". Dan kan hij bekendmaken: dit wordt de begroting zoals wij die willen, hier en hier willen we over spreken met andere partijen links of rechts om te kijken of we eruit kunnen komen. Dan zou het regeerakkoord, of althans het financieel kader, misschien wat minder bindend moeten zijn, maar daar kun je dan ook over onderhandelen. Nu is het nadeel natuurlijk voor zowel links als rechts dat iedereen wel gedwongen werd om z'n wensen op tafel te leggen, maar moeilijk kon zeggen: ik ga dat als eerste doen. Dus ik zou de minister willen vragen: is dit niet een goede suggestie, dus om het proces te beginnen bij de Voorjaarsnota? Zoals u weet, komt al het goede uit Leeuwarden, dus ik heb dit vanmorgen al gestuurd naar de oud-burgemeester van Leeuwarden, want die is kennelijk gevraagd. Misschien kan de minister daar straks iets over zeggen. Juist de nieuwe onderkoning zal nu voorstellen gaan doen voor hoe dit proces eruit moet zien. Dit is mijn suggestie. Zou de minister bereid zijn om daar straks op te reflecteren en dan misschien over een, twee maanden een brief te sturen aan beide Kamers over hoe dit proces in het vervolg beter zou kunnen gaan?

Voorzitter. Dan de inhoud. Nederland is een rijk land. We zijn een van de rijkste landen van de wereld en Europa. We hebben nog steeds een sterke economie. Maar je ziet wat er gebeurt als je achterstallige investeringen krijgt. Die gaan zich bij ons nu ook opstapelen. Dan heb ik het niet alleen over de wegen en de bruggen, maar ook over allerlei andere voorzieningen, volkshuisvesting enzovoorts. Daarmee is het niet voor niks dat iedereen — de Raad van State, de Studiegroep Begrotingsruimte, de SER, Wennink, Draghi en vanochtend stond het ook in de advertentie — erop wijst: ga alsjeblieft investeren. De verkiezingsprogramma's van CDA, D66, van ons en iedereen, links en rechts, gaan over hoe je dat financiert en doet. Ze zijn overtuigend over het feit dat dit moet gebeuren. Waarom houdt deze minister dat dan tegen en waarom zie ik daarop geen visie in de Miljoenennota? Hij zou zijn hyperfocus daar denk ik heel goed op kunnen richten.

Ik doe daarvoor ook een aantal suggesties. Allereerst merk ik op dat het CPB dit nooit doorrekent. We hebben vorige week of twee weken geleden hier in de Kamer nog een gesprek gehad met de directeur van het CPB. Hij zei: ik kan niet uitrekenen wat rendabele investeringen zijn. Dat betekent ad absurdum dat hij ook niet kan uitrekenen hoe slecht het voor Nederland als distributieland is als er geen wegen open zijn. Ik heb wel als voorbeeld gebruikt dat nu 20 miljard bezuinigen op onderwijs geweldig gaat in het model. Je krijgt dan namelijk werkloze docenten en loondruk en er is geld over dat je in lastenverlichting kunt stoppen. Dat gaat in het model hartstikke goed. Maar iedereen zal zeggen: 20 miljard bezuinigen op onderwijs slaat nergens op. Ik zou aan de minister willen vragen of hij de leiding wil nemen om, uiteraard met het CPB en al die andere instituten, zoals De Nederlandsche Bank, een poging te doen om na te gaan welke bezuinigingen economische schade hebben en welke juist winst opleveren.

Voorzitter. Dan het punt van de belastingen. We hebben in Nederland natuurlijk heel veel rijkere en vermogende mensen. Dat is allemaal prima. Als ik hen spreek, zeggen ze allemaal: ik wil vanuit mijn vermogen best wat meebetalen aan vrede en veiligheid, en zelfs aan sociale doelstellingen. Iedereen snapt ook dat dat naar rato moet. Als je een bijstandsuitkering hebt, hoef je natuurlijk minder te betalen. Uit enquêtes blijkt dat de VVD-achterban daar eigenlijk hetzelfde over denkt. Bovendien hebben we in de belastingen nog heel veel ondoelmatige belastingkortingen en regels die de markt verstoren. Is het kabinet bereid om taakstellend bijvoorbeeld 10 miljard per jaar van die belastingverstorende maatregelen weg te nemen? Dat zou dan perspectief bieden, ook meerjarig, op ruimte.

Gelukkig hebben we nog altijd het Blauwe Boekje van het ministerie van Financiën. Nederland is nog het enige land in Europa dat geen vermogensbelasting heft, maar, als je alle vermogens bij elkaar optelt, subsidieert. Het is trouwens wel grappig dat sinds het Blauwe Boekje onder het gezag van deze minister staat, die ene tabel daaruit is verdwenen. Maar dit is gewoon de officiële lijn. Het zijn de officiële instituten die daarover gaan en het blijkt ook uit het ibo-onderzoek.

Stel dat wij nu op macroniveau een vermogensbelasting zouden invoeren van 1% van het nationaal inkomen. Dan zitten we het laagst van heel Europa. We hebben dan 10 miljard per jaar extra. Het gaat dus wel ergens over. Als wij de laagste vermogensbelasting zouden hebben van heel Europa, hebben we ineens heel veel geld. Graag de opinie van de minister en de staatssecretaris hierover. Ik zou zeggen: het is een offer you can't refuse om de ondoelmatige belastingen te schrappen en een redelijke vermogensheffing in te voeren. Ik zie de VVD al onrustig worden. Laten we een half procent doen. We geven dat dan terug in lastenverlichting op arbeid, de toeslagen gaan weg of noem het maar op. Is dat niet een offer you can't refuse?

Maar, voorzitter, we onderhandelen niet. We gaan het wel zien, ik hoop bij de Voorjaarsnota.

Dan het je niet houden aan de regels. De minister is nogal duidelijk afgeweken van zijn eigen begrotingsregels bij box 3, nog los van het wonderlijke proces daaromheen. Hoe gaat hij het gat van 17,6 miljard dat er nog is dekken? We gaan uiteraard nu niet uitvoerig in op box 3 zelf, maar we moeten hier wel afspreken of we ons aan regels houden of niet. Er is een dekking gegeven. De kosten zijn 21 miljard plus 2,7. Dat is in totaal 24,5. Er is maar 3,8 netjes gedekt. De minister heeft zelfs niet gezegd dat dit een stelpost is die hij gaat dekken binnen het vermogensdomein. Hoe gaat hij dit dan wel dekken? Wordt dit gedekt uit de staatsschuld of bijvoorbeeld uit lasten op arbeid en pensioen? Dat zal ook zo gebeuren als het via de staatsschuld loopt. De regels zeggen nota bene dat het binnen het vermogensdomein moet. Er is in de Tweede Kamer ook nog een motie van collega Stultiens over aangenomen. Daarover was de Kamer eensgezind.

Voorzitter. Dan de staatsschuld. Het lukt ons maar niet om de staatsschuld boven de 60% te krijgen, niet boven de 50% en ook nog steeds niet boven de 45%. Dat is natuurlijk mooi, maar wat heb je aan een lage staatsschuld als je tegelijkertijd achterstallig onderhoud hebt in wegen enzovoort? We zitten al jaren onder het Europese gemiddelde. Overigens zitten we met het structurele financieringstekort meestal rond de 2%, en wat betreft duurzaamheid zitten we daar zelfs onder. We voldoen dus al aan de eisen die ook de Studiegroep Begrotingsruimte voorstelde voor het kabinet-Schoof. We hebben een duurzame begroting.

Het zou heel anders kunnen. Duitsland heeft een inmiddels door de Europese Commissie goedgekeurd tekortdoel van 4% gedurende vier à vijf jaar. Dat is een tekort van 4%, voor Duitsland nota bene. Dat is omdat zij zien dat ze te lang achterstallig onderhoud hebben gehad onder Merkel en een inhaalslag moeten maken. Ook de defensie-uitgaven mogen voor een deel daaruit gedekt worden. Zo gek is dit trouwens niet. We zouden kunnen zeggen: we gaan voor een structureel financieringstekort van 2,5%, maar daarboven gaan we incidentele fondsen instellen. Dat hebben Rutte III en Rutte IV ook gedaan. Daar zaten onze fracties niet eens bij. Je kunt dus wel degelijk, net zoals Duitsland, heel veel investeringskosten eenmalig dekken door bijvoorbeeld een combinatie van een structureel tekort en incidentele fondsen. Waarom doet de minister dat niet? Vond hij dat wel een goed beleid onder Rutte III en Rutte IV? Dat gebeurde trouwens ook onder Schoof.

Voorzitter. Een nationale investeringsbank is natuurlijk een vehikel om investeringen los te krijgen. Ik ben altijd met de minister eens dat een investeringsbank niet nodig is omdat iemand goedkoper geld kan lenen dan hijzelf: de minister leent het goedkoopst geld. Als de minister zelf die investeringen doet, moet hij echter ook de controle op die investeringen doen, van de businesscase tot wanneer het misgaat. Bovendien is het dan ook EMU-relevant: dan loopt het in de staatsschuld. Departementen kunnen natuurlijk niet zo goed met andere partijen strakke investeringsprogramma's maken, met jaar op jaar controle op de businesscase. Daarvoor heb je publiek-private samenwerking nodig, waar ik sterk voorstander van ben. Dan moet je ook het volgende zeggen. Dat zetten we op afstand. Het rendement mag en moet gehaald worden, ook voor private partijen. Per project kun je eventueel vergoedingen vragen van deelnemers, lagere of andere overheden of wat dan ook. De overheid neemt dan ook voluit het risico voor haar deel in de investeringen. Dan is een nationale investeringsbank, of instituut, onafhankelijk, mag die een eigen kapitaalmarktberoep doen en valt die buiten de EMU-criteria. Zo kan die voor investeringsruimte zorgen, waarnaar ook weer is gevraagd in de advertentie van vanmorgen. Zo doen andere landen dat ook. Alle landen van Europa, op twee na, waaronder Nederland, hebben dat. Inmiddels heeft Portugal het ook.

Mag ik de minister vragen of hij nu toch wil doorpakken? Hij heeft nu in een brief, ook aan ons, gezegd dat hij nog geen kapitaalmarktberoep gaat toestaan. Daarmee blijft het onder de EMU-criteria. Is hij bereid om ex ante wel aan te geven dat de NII obligaties mag uitgeven waardoor het buiten de EMU-criteria blijft en van start kan gaan? De minister snapt het principe overigens heel goed, want hij zegt over dit idee: ga maar naar de EIB. Ja, de EIB doet dat precies. Wat is in dit opzicht het principiële verschil tussen de EIB en dit?

Voorzitter. Dan nog twee korte, maar voor mij zeer aangelegen punten. De klimaatschade is er niet alleen voor de volgende generatie. Die is nu reeds enorm. Van De Nederlandsche Bank tot de Europese Unie zegt men dat het om honderden miljoenen per jaar aan schade gaat. Dat is deels in Nederland, maar zeker in heel Europa. We steken echter ook nog honderden miljoenen in de aankoop van fossiele brandstoffen, tegen hoge prijzen. Het klimaatrisico en de kosten zijn zeer hoog. Er wordt uitgerekend dat investeren in klimaatmaatregelen een twee tot tien keer zo hoog rendement oplevert. Dat zegt ook De Nederlandsche Bank. De Europese Commissie vraagt nu om in het vervolg in de begrotingen de klimaatrisico's, ook voor de economie en de begrotingen, systematisch in beeld te brengen. Dit soort pleidooien heb ik zelf al gehouden en de Raad van State ook. Ik zou dit graag willen herhalen. Is de minister bereid om in de volgende Miljoenennota een heel precies beeld te schetsen van de klimaatrisico's en de kosten om die te voorkomen, inclusief het eventueel veronderstelde voorkomen van milieuschade? Daar past ook een beter beleid op energieprijzen bij. Nu halen we als Europa voor 800 miljard uit de Verenigde Staten en het Midden-Oosten. Iedereen die een elektrische auto rijdt, weet hoeveel goedkoper dat wordt als je dat niet meer doet.

Voorzitter. Ik zal over de andere begrotingen nu niet zo veel zeggen. Dat is ook omdat de begrotingsbehandelingen nog volop gaande zijn. Na het voorgaande is wel duidelijk dat bij ons het hoofdpunt is: investeer in onderwijs, van eindelijk eens een keer normale schoolgebouwen tot natuurlijk de kwaliteit. In extra ruimte voor woningen ...

De voorzitter:

Meneer Crone, ik herinner u eraan dat u nog een kleine vier minuten over heeft. Die heeft u ook nog nodig voor de tweede termijn.

De heer Crone (PRO):

Daarom ben ik aan het afronden, dank u wel. Ik heb al aangeven dat wij wat betreft die andere investeringen onze positie als partij in de Tweede Kamer en hier bij de begrotingsbehandelingen zullen innemen. Daar loop ik niet op vooruit, want wij zijn nergens aan gebonden. Dat moet echter wel gebeuren.

De heer Kroon (BBB):

We zijn alweer bijna twintig minuten onderweg, meneer Crone. Ik krijg toch een beetje het gevoel dat meneer Bolkestein had in de jaren negentig. U kent dat wel. Ik heb het dan over het gevoel dat ik rupsje-nooit-genoeg hoor. Meneer Crone, ik vraag u via de voorzitter in welke mate u een noodzaak ziet voor het kabinet om de komende jaren een aantal structurele bezuinigingen door te voeren.

De heer Crone (PRO):

Je kan er op twee manieren naar kijken. Je kan wat meer grenzen opzoeken, gelet op onze extreem lage staatsschuld en het financieringstekort. Ieder jaar krijgen we het ex ante nauwelijks boven de 2%, terwijl alle kabinetten sturen op 2%. Kennelijk zit daar veel ruimte in. We hadden vorige maand weer een belastingmeevaller van 3 miljard. Dan moet je beter begroten of je moet een andere mee- en tegenvallerformule maken. Ik wil best sturen op 2%. Daar moet je misschien wel voor bezuinigen, zoals u vraagt, maar dan moet je ook kijken wat je met de mee- en tegenvallers doet. Je kan die investeren, sociaal aanwenden of anderszins.

Ik vind het gek. Ik ben zoon van een ondernemer. Iedereen, ook iedere burger die een huis koopt, weet: je leent geld omdat je denkt dat je er op de lange termijn beter van wordt, qua woonkwaliteit en financieel. Maar dit kabinet zit te veel op lagere belastingen en een kleinere overheid, zoals ik in het begin zei. Ik ben heel benieuwd hoe de minister uw vraag gaat beantwoorden. Wil hij tegen de klippen op bezuinigen, zodat wij dadelijk ook met floppydisks de verkeersveiligheid in de gaten moeten houden, zoals in Amerika? Gelukkig is het bij ons nog niet zo erg. Duitsland is ons voorbeeld. Dat is altijd zo geweest. We zitten nu met onze rente op de staatsschuld dichter bij Duitsland dan ooit tevoren. Hoe stabiel kun je een economie hebben? Geld lenen is bij ons zo goedkoop dat het rendement voor klimaatinvesteringen veel hoger is dan de rente die we moeten betalen. De Nederlandsche Bank zegt het ook. U bent ook ondernemer. U investeert toch ook als u denkt dat het nog wat oplevert?

De heer Kroon (BBB):

Ja, maar ik denk dat het gaat om een ander soort onderneming, als ik u zo hoor. Ik denk dat ik ook de woorden van De Nederlandsche Bank anders heb geïnterpreteerd. Als ik de uitspraken van meneer Sleijpen goed gevangen heb, dan zegt hij feitelijk: gezien de staat van de economie en de staat van de demografie leven wij op te grote voet. Daarin hoor ik dat het vergroten van de staatsschuld een niet zo verstandige strategie is. Ik kom dus terug op mijn vraag, want ik heb daar nog geen antwoord op gekregen. Mijn vraag aan u was hoe belangrijk u het vindt dat dit kabinet de komende jaren in de begroting serieus kijkt naar besparingen in plaats van naar uitbreidingen.

De heer Crone (PRO):

Punt één: dan moeten de besparingen kloppen. Nogmaals, dit kabinet kwam pas op het laatste moment met bezuinigingen op de AOW in het regeerakkoord, want de AOW-kosten zouden zo hoog worden. Toen hadden ze oude berekeningen. De AOW-kosten zouden 6,5% worden. Toen bleek uiteindelijk na de berekeningen dat het maar 5,5% was. De AOW en de pensioenen worden dus helemaal niet te duur. Toen hebben wij met argumenten gezegd dat dat geen goede bezuinigingspost is, nog los van het sociale aspect. Als je toch wil bezuinigen, zeg dan ook eerlijk: ik bezuinig op de oudere mensen, want die moeten ook betalen voor veiligheid. Als je dit soort discussies met elkaar voert, kun je een heel eind komen. Maar ga niet dreigen met bezuinigingen. Ik was laatst in Brussel. Andere landen die daar ook waren, snappen bijna niet waar wij ons druk over maken, want zij zitten allemaal te schrapen en te bezuinigen om Oekraïne te helpen. Wij merken het niet eens, terwijl we relatief gezien het meeste uitgeven. Het is gewoon onzinnig om te beginnen met bezuinigen als je niet eerst een investeringsplan hebt. Dan zal zelfs de achterban van de VVD zeggen: heb je goede plannen, dan wil ik wel meebetalen.

De heer Kroon (BBB):

Als laatste. Ik stel vast dat, net als in de meeste bedrijven en gezinnen in onze samenleving, de oriëntatie ligt op nieuwe uitgaven. Maar de oriëntatie is ook: wat zou ik niet meer kunnen doen of wat zou ik niet meer willen doen? Het vergroten van een schuld, ook in gezinnen, is namelijk een relatief onverstandige keuze voorwaarts. Het is een keuze die uiteindelijk ten koste van volgende generaties gaat. Ik stel dus vast dat meneer Crone eigenlijk de rekening bij de toekomstige generaties wenst te leggen.

De heer Crone (PRO):

Twee dingen. Ik leg de rekening van de klimaatschade niet bij de volgende generaties en ik leg de kosten van het niet hebben van een huis niet bij de huidige generatie. Zo kan ik nog wel even doorgaan. Ik denk ook aan slecht onderwijs. Dat is een domme investering. Dan heb je geld op de bank, maar geen goede toekomst.

Voorzitter, ik rond af. Hoe financierde Engeland op initiatief van minister Keynes de oorlog? Hij deed dat door geld te lenen, door een progressieve heffing in te voeren, voor hogere inkomens iets meer dan voor lagere inkomens, en door het voor een deel weg te laten lopen in de jaren die volgden, mede door inflatie. En dat doet Duitsland nu ook. Niks mis mee.

De heer Schalk i (SGP):

De heer Crone begon zijn betoog met twee belangrijke elementen. Het eerste was de chaos en het tweede was de amendementen die dat veroorzaakt hebben en het gebrek aan de amendemententoets, waar wij hier al eerder over hebben gesproken. Stel je nou voor dat het amendement dat de chaos misschien mede heeft veroorzaakt was getoetst en een negatief oordeel had gekregen. Wat had de fractie van PRO dan gezegd over bijvoorbeeld het Belastingplan?

De heer Crone (PRO):

Het voordeel van een toets is dat je weet wat je doet. Het was nu onduidelijk in de Tweede Kamer, net als toen de minister in '24 zo boos was als Kamerlid. Als je in de laatste 24 uur amendementen moet indienen, teksten moet afstemmen en ook de juridische zuiverheid moet controleren, dan weet je niet eens wat je doet. Maar een advies komt nooit in de plaats van een politiek oordeel. Wij doen heel vaak dingen tegen domme adviezen in c.q. foute dingen tegen goede adviezen in. Dat recht heeft de politicus, om foute beslissingen te nemen. Dat zijn soms politieke compromissen. Mooier kan ik het niet maken. Wij hebben toen wel voor uw motie gestemd, maar met enige aarzeling, want je kan in de Tweede Kamer natuurlijk niet zeggen: we leggen het debat even een week stil, want we moeten om extra adviezen vragen. Dan wordt het een spelletje. Je moet ook weten wie het advies geeft. Het moet echt onafhankelijk zijn.

De heer Schalk (SGP):

Nu is het zo dat het er bij de behandeling van die motie over de amendemententoets over ging dat er eigenlijk een heel goed voorbeeld is bij het ministerie van Financiën. Daar is er een amendementenservice. Ik ga ervan uit dat de amendementen die de afgelopen week zijn ingediend in de Tweede Kamer ook bij die amendementenservice zijn langsgekomen. Vervolgens hebben we gezien dat het oordeel van het ministerie, van de minister én de staatssecretaris — want het kabinet spreekt met één mond — was: ontraden.

De heer Crone (PRO):

Ja, maar dan moet je ook vragen: hoe onafhankelijk was dat advies en op welk punt is het ontraden? Dat was de dekking. Nou, die dekking was meer solide dan de dekking van het plan van deze minister voor box 3. Hij kan als minister dus kennelijk wel iets doen wat slecht gedekt is, maar als de oppositie het doet — bij ons was het wel gedekt — dan is het kennelijk fout. Daar zit enige willekeur in.

De voorzitter:

Tot slot, meneer Schalk.

De heer Schalk (SGP):

Dat betekent dat de heer Crone zegt: op een ander dossier handelt het ministerie niet helemaal juist, en dat geeft ons de gelegenheid om op dit dossier ook maar zo te oordelen.

De heer Crone (PRO):

Nee, dat is ook niet goed, maar ik heb toen in het debat met u wel gezegd dat we moeten kijken wie dat gaat doen. De Raad van State wil vaak geen advies geven, want die heeft al een vooradvies gegeven. Die wil niet nog een advies geven, want dan lijkt het alsof zij hun gelijk willen halen. Zij voelen zich politiek beperkt. Daarmee is het best ingewikkeld wie het moet doen. Maar het gaat om het principe dat je een denkmoment hebt tussen het indienen van een amendement en het stemmen. Meer dan een paar uur zou wel helpen. Een nachtje slapen; dat zei Guus Hiddink nog van de week.

De heer Van Rooijen i (50PLUS):

Goed dat u het woord "denkmoment" gebruikt. Dat kan nooit kwaad. Mijn vraag aan de heer Crone, maar eigenlijk aan alle collega's vandaag, is of het niet verstandig zou zijn om zware amendementen, hetzij inhoudelijk hetzij inhoudelijk én politiek, uiterlijk voor een bepaalde dag in te dienen. Je zou kunnen zeggen dat inhoudelijke en eventueel ook politieke amendementen die ook stelselwijzigingen inhouden, lang van tevoren, bij wijze van spreken al bij de Financiële Beschouwingen in de Tweede Kamer of uiterlijk enkele weken of zelfs een maand voordat er gestemd wordt over een Belastingplan, worden ingediend, zodat het ministerie, de samenleving, de deskundigen en eventueel de Raad van State — zie de motie-Schalk — er goed naar kunnen kijken om ongelukken zoals die zich hebben voorgedaan te voorkomen.

De heer Crone (PRO):

Dit is op zich geen uniek probleem van een minderheidskabinet. Daarom verwees ik expres naar een meerderheidskabinet, waarbij het ook gebeurde. Maar ik stel hier wel vast dat de kans dat je gedoe krijgt bij een minderheidskabinet groter is, omdat je een meerderheid moet zoeken. Ik heb de minister daarom gevraagd om een schema te maken — in mijn gedachte kan dat vanuit de Voorjaarsnota — voor hoe we dit een volgende keer gaan doen. Als de minister dan zegt dat hij dan een week tijd wil hebben om amendementen te beoordelen, dan moeten we dat bekijken. Dat klinkt logisch, maar ik ga me daar nu niet op vastleggen. Maar dat zou heel goed kunnen in een schema. Ik vind het namelijk te zot voor woorden dat er nu twee lange WGO's zijn geweest, en ik geloof ook nog een over box 3, waarin niemand amendementen kon indienen, omdat niemand wist wat de regering, het kabinet, nou eigenlijk wilde. Houd dan geen WGO. Of je hebt een plan en een mandaat van het kabinet en daar ga je dan tegenin met een amendement. Na een WGO heb je altijd weer een week de tijd. Amendementen worden dan aangepast tussen het WGO en de stemmingen. Dus normaal gaat dat niet fout.

De heer Van Rooijen (50PLUS):

Ik ben het met de heer Crone eens en ik ben blij dat hij stelt dat mijn vraag niet alleen gaat over minderheidskabinetten, maar gewoon over kabinetten, over een zorgvuldige behandeling van fiscale voorstellen van het kabinet, maar ook van de Kamer via amendering. Wij hebben nu eenmaal geen recht van amendement. We kunnen alleen ja of nee zeggen. Dat betekent dat wat hier binnenkomt echt heel zorgvuldig moet zijn. Anders kunnen wij onze verantwoordelijkheid niet gebruiken. Wij zitten hier niet om wetsvoorstellen te verwerpen, maar vooral om ze te beoordelen. Mijn vraag is of u toch kunt zeggen dat het serieus te overwegen is dat amendementen die inhoudelijk en/of politiek zwaar zijn en stelselwijzigingen kunnen inhouden, heel tijdig — laat ik niet precies het aantal weken noemen — moeten worden ingediend, dus niet te laat.

De heer Crone (PRO):

Ja, dit sluit aan bij wat u eerder heeft geopperd, namelijk of je niet de hele begrotingscyclus naar voren moet halen, bij de Voorjaarsnota of zoiets. Dat heeft u voorgesteld. Misschien kan hier een soort nieuw schema uitkomen, dat dan ook meer parallel loopt met wat we in Brussel moeten inleveren. Dan gebeurt er meer voor de zomer dan na de zomer, in ieder geval op het uitgavenkader. Dat moeten we maar zien. Ik ben het met u eens dat het wat zorgvuldiger kan. Dan hoeven mensen ook niet tegen elkaar te zeggen: ga jij dan aan het eind tegen zo'n wet stemmen op 1 december? Dat zou de VVD dus doen, maar nu gelukkig niet meer. Die chaos moeten we niet meer hebben.

De voorzitter:

Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Van Ballekom. Hij spreekt namens de VVD.


Bekijk de video van deze spreekbeurt

De heer Van Ballekom i (VVD):

De leden van de Partij van de Arbeid willen het echte verhaal niet horen, meneer Bovens.

De voorzitter:

Meneer Van Ballekom, u heeft het woord.

De heer Van Ballekom (VVD):

Voorzitter. Mijn inbreng zal zich vandaag concentreren op het begrotingsbeleid. Zaken die verband houden met het Belastingplan, specifieke dekking en ingewikkelde zaken als box 3 laat ik vol vertrouwen en met liefde en plezier aan mijn gewaardeerde collega Marjolein van der Linden.

Voorzitter. Zoals u zich wellicht kunt herinneren, heb ik de minister vorig jaar fors bekritiseerd. Het handige Blauwe Boekje was voortaan alleen nog maar digitaal beschikbaar. Toen ik enkele weken geleden begon aan de voorbereiding van het debat van vandaag, te beginnen met het lezen van de Macro Economische Verkenning, want dat doe ik nou eenmaal, dacht ik thuis aan de keukentafel: ach, laat ik dat Blauwe Boekje maar direct printen. Wat schetst mijn verbazing? De week erop mocht ik in mijn postvakje het blauwe boekje weer in gedrukte vorm aantreffen. Dank daarvoor, minister. Laat nu niemand ooit nog zeggen dat verzoeken van de leden van de Eerste Kamer door bewindslieden in de wind geslagen worden. Dat is niet zo.

Begroten is niet veel meer dan keuzes maken. Het hele leven bestaat uit het maken van keuzes. Niet alles kan. Zeker kan niet alles tegelijk en overal. Dat waren volgens mij wijze woorden van de minister van staat, de heer Remkes. De Eerste Kamer heeft weliswaar begrotingsrecht, maar begrotingsdebatten zijn eigenlijk beleidsdebatten. De beleidskeuzes die gemaakt moeten worden, zijn toch eerder het werk van de Tweede Kamer dan van de Eerste Kamer.

Over de rolneming van de Eerste Kamer gesproken: die is regelmatig onderwerp van gesprek. Wij zijn een Kamer van reflectie en zeker geen hof van hoger beroep, als u begrijpt wat ik bedoel. Bij de Algemene Financiële Beschouwingen ligt er evenmin een wet voor. Vandaar dat mijn fractie er al sinds jaar en dag voor pleit de politieke en financiële beschouwingen samen te nemen. Het is maar dat u weet hoe wij erover denken. Dat neemt niet weg dat ik met heel veel plezier en heel veel genoegen deelneem aan het debat van vandaag.

Voor ons liggen de Miljoenennota en daaraan gekoppeld de begrotingen die separaat zullen worden behandeld. Mevrouw de voorzitter, ik zeg het direct en duidelijk: de VVD had het heel graag anders gezien. Om nog maar eens een andere wijze staatsman te citeren: "Als het dan niet kan zoals het moet, moet het maar zoals het kan." Keuzes dienen uiteindelijk gemaakt te worden. Keuzes worden niet gemaakt door wat wensen aan het papier toe te vertrouwen in de hoop op latere concrete invulling. Keuzes worden ook niet gemaakt door bijvoorbeeld het niet toepassen van de loon- en prijsbijstelling, om slechts één voorbeeld te noemen. Het is geen kritiek, minister. Ik heb bewondering voor uw volhardende creativiteit, maar uiteindelijk zullen we de realiteit onder ogen moeten zien.

Natuurlijk mogen we met genoegen constateren dat de economische groei redelijk op peil is. Een groei van 1,5% is niet slecht gezien de turbulente tijd, met veel externe maar zeker ook veel interne onzekerheden, maar die groei is te laag om aan alle wensen te kunnen voldoen. Die wensen reiken meestal tot in de hemel. Ze kunnen niet worden gefinancierd met een groei van 1,5%.

Gelukkig blijkt ook de koopkracht redelijk op peil. De werkeloosheid stijgt slechts marginaal. De armoede in Nederland blijft dalen en ook de kinderarmoede daalt. De kans dat je in armoede vervalt, is geringer dan voorheen. Kortom, de economie is flexibeler dan menigeen vermoedde. Dat is gelukkig een internationaal fenomeen. De derdekwartaalcijfers van het CPB bevestigen deze trend.

De heer Van Apeldoorn i (SP):

De heer Van Ballekom stelt dat de armoede daalt en dat ook de kinderarmoede daalt. Kan de heer Van Ballekom van de VVD-fractie aangeven hoeveel de armoede en de kinderarmoede volgend jaar dalen volgens de macro-economische verkenning? Die heeft de heer Van Ballekom kennelijk met belangstelling of aandacht gelezen.

De heer Van Ballekom (VVD):

Dat heb ik volgens mij gelezen in dat Blauwe Boekje. Het is gering, maar de armoede daalt nog steeds. Soms is er stabiliteit. De armoede is lager dan ooit tevoren.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Ik moet de heer Van Ballekom dan toch corrigeren. De armoede blijft volgend jaar gelijk. Die daalt niet. De kinderarmoede daalt met 0,1 procentpunt. Dat is een heel geringe daling. Het gaat om 2.000 kinderen op 76.000. De stelling die de heer Van Ballekom hier inneemt, dat de armoede daalt en blijft dalen, is dus incorrect. Mijn vraag is of de VVD-fractie in de Eerste Kamer dat acceptabel vindt.

De heer Van Ballekom (VVD):

Zoals ik al eerder gezegd heb: we zouden heel veel dingen graag anders gezien hebben. Een van die dingen is dat de armoede sneller daalt dan ze op het ogenblik daalt. Dat kan nu wellicht niet gerealiseerd worden, maar elk kind in armoede is er natuurlijk één te veel.

De voorzitter:

De heer Van Apeldoorn, tot slot.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Daar zijn we het dan over eens. Mooi om te constateren dat de VVD ook vindt dat de kinderarmoede naar beneden zou moeten en dat dat kennelijk niet gerealiseerd is. Nu dit kennelijk een nieuw leven krijgt, zouden we het kabinet kunnen vragen om dat alsnog te doen op een termijn waarop dat mogelijk is. Dit kan misschien niet vandaag geregeld worden, maar we kunnen volgend jaar bij de Voorjaarsnota en de augustusbesluitvorming wel degelijk maatregelen nemen, althans het kabinet zou dat kunnen doen, om die ambitie alsnog waar te maken. Hoe staat de VVD-fractie daartegenover?

De heer Van Ballekom (VVD):

Dat zou een punt van gesprek kunnen zijn met de minister van Sociale Zaken.

De voorzitter:

U vervolgt uw betoog.

De heer Van Ballekom (VVD):

Voorzitter. Er zijn ook punten die ons zorgen baren. De groei van de arbeidsproductiviteit blijft achter, bij een vergrijzende bevolking. Gezien de krapte op de arbeidsmarkt is dat een probleem. Daarbij moet worden vastgesteld dat ruim 1,5 miljoen mensen afhankelijk zijn van een werkloosheids-, bijstands- of arbeidsongeschiktheidsuitkering. Met een aantal vacatures van 400.000 en een aantal werklozen van een vergelijkbare omvang mag er toch geconstateerd worden dat er iets schuurt. Om dat te verhelpen, is gericht beleid nodig. Dat mist de VVD. Deelt de minister deze zorg?

Het begrotingstekort blijft met 2,9% net onder de voorgeschreven 3%, terwijl we bij een fatsoenlijke economische groei daar beter ruim onder kunnen blijven zitten. In economisch relatief — dat is relatief — gunstige tijden bouw je buffers op, buffers die ons in het verleden bijzonder goed geholpen hebben om crisissituaties het hoofd te bieden. Bovendien moet je terughoudend zijn met het nemen van stimulerende maatregelen in dergelijke omstandigheden, omdat die de inflatiedruk alleen maar kunnen vergroten. De inflatie is toch al aan de hoge kant, onder andere vanwege de precaire energiesituatie. De Nederlandsche Bank spreekt van een persistente situatie waardoor het inflatierisico een opwaartse trend aangeeft. Ik heb nog een vraag in dit verband. Kan de minister de meest actuele stand van zaken op dit punt schetsen?

Een derde punt van zorg is de oplopende schuld. Collega's, ik weet dat we voorlopig ruim onder de 60% blijven. We maken het niet zo bont als andere partijen in de Europese Unie, maar de rentelasten stijgen sterk en zijn in de afgelopen vijf jaar meer dan verdubbeld. Minister, voorheen werd er nog weleens beweerd, zelfs in deze Kamer, dat geld gratis was. Dat fabeltje heb ik zelfs mijn kinderen nooit durven vertellen. Overigens zijn volgens mij de schuldposities van landen zoals Frankrijk, België, Italië en niet te vergeten de Verenigde Staten, waar de minister van Financiën schuldpapieren uitgeeft om schulden af te lossen, wel degelijk een serieuze bedreiging voor de stabiliteit, ook binnen de eurozone. Met voor volgend jaar verkiezingen in de verschillende landen in het vooruitzicht, zie ik hier op korte termijn geen verandering in komen. Als de minister dat anders ziet, dan hoor ik dat graag. Hierbij mag natuurlijk niet vergeten worden — dat blijkt duidelijk uit de septemberrapportage van de Raad van State — dat de preventieve arm van het Stabiliteits- en Groeipact domweg niet in orde is.

Terugkomend op de schuldontwikkeling. Bij een ongewijzigd beleid overschrijden we de grens van 60% in 2031, als ik mij niet vergis. Kortom, de VVD had het verwelkomd als er een begin zou zijn gemaakt met de broodnodige hervormingen. Dat is met het oog op een toekomstbestendige economische ontwikkeling in Nederland, waarbij er ruimte gemaakt moet worden voor investeringen ter bevordering van de arbeidsproductiviteit en waarbij er financiële ruimte is om diverse knelpunten aan te pakken. We ontkomen er niet aan om de zorgkosten beter beheersbaar te maken en de stijging van de uitgaven voor de sociale voorzieningen te beteugelen. We moeten de omslag maken van een consumptieve maatschappij naar een investeringsstimulerende omgeving.

Tegen deze achtergrond moet er een perspectief geschetst worden voor verbeteringen. We geven met z'n allen 520 miljard uit. De Staat haalt 480 miljard op aan premies en belastingen. De overheidsconsumptie verdringt echter wederom de toename van de particuliere consumptie. Dat is een punt van zorg. De overdrachtsuitgaven moeten echt omlaag. Dat is om de eerdergenoemde noodzakelijke omslag te bewerkstellingen en om te voorkomen dat de rekening wederom wordt neergelegd bij de middenklasse of wordt doorgeschoven naar een volgende generatie.

Mijn fractie is het van harte eens met de fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer. Dat zal u niet verbazen. Misschien moeten we wat harder werken. Misschien moeten we wat langer werken. Gezien de hoge arbeidsparticipatie in Nederland is dat een van de mogelijkheden om de productiviteit op te voeren. Maar langer werken moet wel lonen. Het is in deze zin teleurstellend dat er vooralsnog een mager perspectief geschetst wordt. Dat had wat ons betreft anders gemoeten. Overigens hopen we natuurlijk van harte dat de onlangs hervormde Participatiewet positieve effecten heeft. Ik neem aan dat het te vroeg is om dat meer exact te kunnen inschatten.

De heer Crone i (PRO):

Mij vallen toch de schoenen uit. Een partij die voortdurend heeft geroepen dat de lasten op arbeid omlaag moeten — u zegt nu ook dat werk moet lonen — gaat nu toch akkoord met hogere lasten op arbeid, oplopend naar 8 miljard, ook al wordt dat nu wat minder, en zegt tegelijkertijd dat vermogen moet lonen. Mevrouw Hermans zei twee jaar geleden bij de begrotingsbehandeling dat de bakker op de hoek lagere lasten moet krijgen, niet de investeerder met vermogen. Ik kan het zo citeren. Waar komt toch opeens die draai vandaan dat de vermogenslasten omlaag moeten en dat dat gefinancierd moet worden door hogere lasten op arbeid?

De heer Van Ballekom (VVD):

Ik kom in mijn verhaal op hoe wij de oplossingen zouden hebben gezien.

De voorzitter:

Zullen we dat dan afwachten, meneer Crone?

De heer Crone (PRO):

Het gaat niet om een verhoging van lasten op arbeid, neem ik aan.

De voorzitter:

Hij komt erop terug in zijn verhaal.

De heer Crone (PRO):

Dat snap ik, maar het kan toch een kort ja of nee als antwoord zijn? Geen lagere lasten …

De heer Van Ballekom (VVD):

U kunt mij ook later bevragen, als mijn inbreng is afgelopen.

Vele hervormingen en versoberingen die een toekomstgericht Nederland mogelijk maken, met voldoende ruimte om te investeren op tal van terreinen, zijn geschrapt of on hold gezet. Dat is in onze visie kortzichtig. Als je van de 520 miljard, waarover ik net sprak, zorg en sociale zekerheid heilig verklaart, dan heb je al 260 miljard te pakken. Dat is de helft. Daar kun je het ook halen, meneer Crone. Als je je dan bedenkt dat bezuinigingen op onderwijs, defensie, lagere overheden en infrastructuur zeer onwenselijk zijn, althans, in de visie van mijn partij, dan zitten we al op 420 miljard. Kortom, op deze manier gaan we het niet redden, ook niet als we erin slagen het aantal ambtenaren te verminderen en het aantal regels terug te brengen. De VVD mag van harte hopen dat het dit keer wel lukt, maar dat is volgens mij nog niet gegarandeerd, zeker niet als het aantal regels het liefst netto dient te verminderen en niet bruto. Dat neemt niet weg dat we uitzien naar een concrete onderbouwing van al deze plannen.

Als je het dan niet redt, dan moet de regering het maar halen bij bedrijven en de rijken. Daar wil ik nog wel even een reflectie op geven. Het mag menigeen ontgaan zijn, maar de hoofdkantoren van Unilever, Shell, DSM, AkzoNobel en RELX, om maar enkele bedrijven te noemen, hebben hun hoofdzetel al verplaatst. De Max Verstappens wonen echt niet meer in ons mooie Limburg, maar die wonen in Monte Carlo. Degenen die achtergebleven zijn in Nederland hebben hun constructies op orde. Als we het dan hebben over het belasten van vermogens, het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek of het verhogen van de erfbelasting, dan hebben we het weer over de middenklasse, met een eigen woning die onderhouden moet worden en waarover belasting moet worden betaald, met wat spaargeld en een pensioenpotje. We moeten echt af van de reflex de rekening voortdurend neer te leggen bij burgers en bedrijven. Het lost misschien op korte termijn een begrotingsprobleem op, maar uiteindelijk spannen we het paard achter de wagen.

Dan een laatste punt van zorg. Dan houd ik op, want anders wordt mijn inbreng veel te somber. Dat gaat over de voortgaande nivellering. De verschillen tussen inkomensgroepen worden alsmaar kleiner. Het niet doorvoeren of slechts gedeeltelijk doorvoeren van de inflatiecorrectie is hier deels verantwoordelijk voor. Als je eerlijk bent, moet je dat presenteren als een verkapte belastingverhoging. Als je in Nederland anderhalf maal modaal verdient, dan heb je een redelijk salaris. Maar moet je dan in het toptarief vallen? Vergelijkingen gaan altijd mank, maar in Duitsland begint het toptarief bij €250.000 en niet bij anderhalf keer modaal. Dan hebben we het alleen over de belastingdruk en niet over de toeslagen en subsidies.

Ik wil graag één voorbeeld noemen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat kondigt een nieuw programma aan voor subsidies op elektrische auto's. Als je je oude inlevert en je verdient €27.000, dan kan je een subsidie krijgen van €6.000. Als je €35.000 verdient, dan krijg je een subsidie van €4.000. Als je meer dan €35.000 verdient, dan zoek je het lekker zelf uit. Die pot is goed voor 9.000 auto's, meneer Kroon. Je moet verdomd snel zijn om daar gebruik van te kunnen maken. De vraag is: is dit wel goed doordacht, een heel systeem opzetten voor slechts 9.000 auto's? Draagt het bij aan vereenvoudiging van regelgeving? Past dit in het streven het aantal ambtenaren te verminderen? Is het een stimulans om wat harder te gaan werken? Is het wel verstandig en kies om via dergelijke regelingen inkomenspolitiek te voeren? Tegen deze achtergrond kijkt mijn partij met veel belangstelling uit naar de aangekondigde aanpassingen en vereenvoudigingen van het belasting- en toeslagenstelsel gebaseerd op duidelijkheid en voorspelbaarheid. Die zijn aangekondigd voor het einde van het jaar. Ik hoop dat de uitvoering nog op schema ligt.

Mevrouw Moonen i (D66):

De heer Van Ballekom spreekt over de nivellering in inkomens, maar ik wil het eigenlijk hebben over vermogens. Kan de heer Van Ballekom daar eens op reageren? We zien bij de vermogens een andere tendens. De vermogensongelijkheid neemt toe. Niet heel erg, want er zit ook een stukje stabiliteit in. Maar als we het hebben over inkomensnivellering, vind ik wel dat we ook moeten kijken naar wat er bij vermogens aan de hand is. Zou de heer Van Ballekom daarop kunnen reflecteren?

De heer Van Ballekom (VVD):

Daar hebben we het wel vaker over gehad, mevrouw Moonen, ook in het verleden. Je kan de statistiek erop nagaan, maar de gini-coëfficient is redelijk stabiel. De vermogens in Nederland zijn ook redelijk gelijkmatig, als je de pensioenpotten erbij optelt en als je ook een onderscheid maakt tussen mensen die een eigen huis hebben en mensen die geen eigen huis hebben. Dan ziet dat beeld er heel anders uit dan wanneer je die twee elementen loskoppelt en je moet natuurlijk het totaaloverzicht beschouwen.

De heer Kroon i (BBB):

Ik werd aangesproken door meneer Van Ballekom. Het spijt me, meneer Van Ballekom. Ik ben niet in de gelegenheid om in een van die 9.000 gesubsidieerde auto's te gaan rijden. Ik ben het met u eens dat een dergelijke regeling toch wel een grote bureaucratie is voor slechts 9.000 potentiële rijders. Hoe kijkt u er dan tegen aan dat dit kabinet meer dan een jaar nodig heeft gehad om een slecht bedachte youngtimerregeling voor 75.000 burgers te veranderen?

De heer Van Ballekom (VVD):

Dat is misschien wat lang, maar het perspectief is nu heel mooi. We hebben vorige week of de week daarvoor een petitie in ontvangst genomen. Ik denk dat de sector daar heel blij mee is. Het heeft wat lang geduurd, maar alles wat lang duurt is misschien wel heel erg goed om te ontvangen.

De heer Kroon (BBB):

Toch fijn dat we een keer een compliment kunnen uitdelen dan.

De heer Van Ballekom (VVD):

Ten slotte, voorzitter. En dan ben ik aan het eind van mijn betoog.

De voorzitter:

De heer Koffeman nog.

De heer Koffeman i (PvdD):

De heer Van Ballekom vertelde dat geld niet gratis is en dat hij dat ook aan zijn kinderen meegeeft. Ik ben benieuwd hoe hij in dat kader kijkt naar het sociaal leenstelsel, dat mede op initiatief van de VVD is ingevoerd in 2015, waarbij aan studenten beloofd werd: dit is gratis geld, je hoeft hierop geen rente te betalen, en dat gaat ook niet gebeuren, en je hypotheek komt daardoor niet in gevaar. Hoe kijkt hij daarnaar met de huidige ontwikkelingen, nu het huidige kabinet zegt "we kunnen dat niet langer waarmaken; je hypotheek is wel in gevaar" en de rente inmiddels boven de 2,5% is?

De heer Van Ballekom (VVD):

Dan hebt u het over de rente die betaald moet worden over de schuld die is opgebouwd. Dat is de discussie die volgens mij in de Tweede Kamer is gevoerd bij het behandelen van de begroting van Onderwijs en dat kunnen we hier nog een keer doen. Of dat allemaal keurig volgens de regels is verlopen, dat weet ik niet. Ik ben geen deskundige op dat terrein.

De heer Koffeman (PvdD):

Mijn vraag was een andere. De VVD was een van de initiatiefnemers van het sociaal stelsel, met de garanties die daaraan hingen. Mijn vraag is hoe de VVD daar nu naar kijkt, onder de huidige omstandigheden.

De heer Van Ballekom (VVD):

Nou, ik denk dat we dat stelsel niet zo hadden moeten inrichten. Maar oké, dat hebben we toen wel gedaan.

De voorzitter:

De heer Koffeman tot slot.

De heer Koffeman (PvdD):

Zoals de studenten schuld hebben: voelt de VVD ook enige schuld over de invoering en de huidige situatie?

De heer Van Ballekom (VVD):

Nogmaals, ik ben daarin geen deskundige. Ik weet niet hoe zich dat precies ontwikkeld heeft, maar ik wil me daar best in verdiepen en dan kan ik u altijd nog het antwoord geven. Of we kunnen dat bespreken tijdens de behandeling van de begroting van Onderwijs.

De heer Koffeman (PvdD):

Nou, bespreek het in ieder geval ook binnen de VVD, zou ik willen vragen.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Ik wilde nog even terugkomen op opnieuw beweringen die de heer Van Ballekom deed, in dit geval over inkomens- en vermogensongelijkheid. De vermogensongelijkheid in Nederland is internationaal gezien groot, daar zijn alle deskundigen het over eens. Ook als je de pensioenen meerekent is de vermogensongelijkheid nog altijd heel groot. Dan scheelt het wel een paar procent. De rijkste 10% bezit ruim meer dan 50% tot 60% van het vermogen als je de pensioenen — dat is volgens internationale standaarden overigens ook gebruikelijk — niet meerekent. Anders is het net onder de 50%, dus als je de pensioenen er wel bij betrekt. De inkomensongelijkheid neemt helemaal niet af. Ik weet niet waar in het Blauwe Boekje de heer Van Ballekom dat gelezen heeft. Ik wijs hem graag op een recente studie van het CPB, De hoogste bomen vangen minder wind. Daaruit blijkt dat over de periode 2011-2019 het reële inkomen van de top 0,01% met 70% gestegen is, terwijl voor de rest van de samenleving, de 99%, de reële inkomens zijn gestegen met gemiddeld 4% tot 8%. Me dunkt, dat lijkt me een enorme stijging van de inkomensongelijkheid. Graag een reflectie hierop van de heer Van Ballekom, omdat hij net iets anders beweerde.

De heer Van Ballekom (VVD):

Ik heb het helemaal niet gehad over de inkomensongelijkheid. We hadden het over de ongelijkheid in de vermogensposities van burgers en niet over de inkomens. Dat ten eerste. De vermogensongelijkheid is redelijk stabiel als je de twee elementen erbij betrekt die ik noemde in de beantwoording van de vraag van mevrouw Moonen. Van de inkomensongelijkheid heb ik nog geen studie gemaakt. Stel dat je heel veel verdient in Nederland, anderhalve ton. Dan krijgt Eelco Heinen het meeste geld en dat is dat alleen nog maar de inkomstenbelasting. Dan hebben we nog accijnzen en btw. Als je dat allemaal bij elkaar optelt, dan denk ik dat er toch wel iets moet veranderen. Dat klopt ook wel, denk ik, want als ziet dat de consumptie van de overheid wederom de consumptie van de particulieren verdrukt, zoals ik in mijn betoog ook heb aangeduid, dan is er iets niet goed. Dat moet veranderen. We moeten met elkaar proberen zo actief mogelijk te zijn om de economische groei boven de 1,5% à 2% te krijgen. Dat lukt niet op een andere manier dan door bezuinigingen en hervormingen door te voeren in de sectoren waarover ik het heb gehad.

De heer Van Apeldoorn (SP):

De SP is ook voor economische groei. Dat moet wel de goede groei zijn, trouwens, maar dat is een ander debat. Volgens mij heb ik de heer Van Ballekom wel degelijk horen zeggen dat er steeds meer genivelleerd wordt in Nederland en dat de inkomensverschillen daarmee eerder afnemen dan toenemen. Misschien heb ik hem verkeerd begrepen, maar volgens mij had hij het daarover. Mijn stelling is dat de inkomensongelijkheid wel degelijk toeneemt. De vermogensongelijkheid is stabiel hoog. Nu heeft de heer Van Ballekom het over iemand die anderhalf ton verdient en verwijst hij naar de minister. Volgens mij is het heel wat meer, maar ik heb het nu niet over het salaris van de minister. Ik had het net over de allerrijksten in Nederland, in dit geval de 0,01%. Dan hebben we het niet over een inkomen van anderhalve ton en ook niet over een vermogen van een paar ton, dat gaat over veel grotere bedragen. Als je naar de top kijkt, de echte top, dan zie je gewoon dat, mede door het fiscale stelsel in Nederland — die mensen betalen namelijk effectief minder belasting dan de middenklasse waar de heer Van Ballekom het zo graag voor opneemt — de echte top alleen nog maar veel rijker is geworden de afgelopen periode, terwijl de rest van de samenleving een veel marginalere toename van het inkomen heeft gezien of soms zelfs een stagnatie of een daling. Nu kan de heer Van Ballekom ofwel zeggen dat de VVD die grote inkomensverschillen prima vindt ofwel dat de VVD ook daar graag iets aan gedaan ziet worden. Ik ben dan benieuwd wat. De heer Van Ballekom kan niet zeggen dat de inkomensverschillen in Nederland helemaal niet toenemen en dat er genivelleerd wordt.

De heer Van Ballekom (VVD):

Laat ik in eerste instantie zeggen dat wij het vervelend vinden dat de belastingen en de extra uitgaven neerkomen op de middenklasse. Je gaat net iets meer verdienen, levert je toeslagen in, komt niet meer in aanmerking voor een subsidie voor een elektrische auto en ga zo maar door. Er zijn bij het ministerie van Sociale Zaken 49 inkomensafhankelijke regelingen. Ik heb ze opgevraagd, maar niemand kan mij een overzicht geven. Dan is er echt iets aan de hand.

Ik ga het niet hebben over de 0,01% waar u het over hebt. Ik heb in mijn betoog gezegd dat de Max Verstappens van deze wereld allang niet meer in Limburg wonen, maar in Monte Carlo. De rest heeft zijn constructies op orde. Wat je daaraan doet? Je kan het beleid niet inrichten op die 0,01% waarop je geen invloed kunt uitoefenen. Daar is het overigens ook niet te halen, in die zin dat dat grote opbrengsten met zich mee zou kunnen brengen. Ik heb laatst gehoord dat, als er bezuinigd moet worden, er dan maar bezuinigd moet worden op de begroting van het Koninklijk Huis. Nou, daar kom je geen stap verder mee. Die bedragen vallen weg in de marge. Dat heb je ook bij de 0,01% echte rijken in Nederland, als die nog in Nederland zouden wonen.

De voorzitter:

Tot slot, de heer Van Apeldoorn.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Ja, tot slot, voorzitter. Ik moet zeggen dat de SP-fractie het defaitisme van de VVD niet deelt als het gaat om de vraag in hoeverre er daadwerkelijk geld op te halen is bij de allerrijksten. We kunnen wat doen tegen die constructies of we kunnen een exitheffing opleggen. Er zijn allerlei constructies mogelijk. Maar dat debat kunnen we misschien voeren bij het Belastingplan.

Wat de SP-fractie met de VVD deelt, is dat wij ook graag opkomen voor de middenklasse. Die middenklasse moet er niet steeds op achteruitgaan. Dan kom ik ook terug op de vraag van collega Crone: waarom is de VVD dan akkoord met een lastenverzwaring van 8 miljard op arbeid, waar nu minder dan een miljard van afgehaald is — want zo staat het in het coalitieakkoord — terwijl van kapitaal en vermogens niks extra's gevraagd wordt? Nou kan de heer Van Ballekom zeggen: wij willen ook niks extra's van vermogens vragen. Dat is gebleken, want daarom stemde de VVD-fractie in de Tweede Kamer tegen het amendement van PRO en Volt. Maar ik neem aan dat de VVD-fractie in de senaat er toch ook is voor de hardwerkende Nederlander. De heer Van Ballekom heeft het ook over de middenklasse, maar die gaat er met dit kabinetsbeleid dus enorm op achteruit, ook volgens de eigen berekeningen. Het gaat dan om een lastenverzwaring voor mensen die hun inkomen uit arbeid verwerven, die nu neerkomt op ruim 6,5 miljard. Graag een reactie daarop van de heer Van Ballekom.

De heer Van Ballekom (VVD):

In eerste instantie ben ik erg verheugd dat nu ook de SP een warm hart heeft voor de middenklasse en naar alle waarschijnlijkheid, evenals PRO, alle voorstellen die de positie van de middenklasse versterken de komende tijd alleen maar zal verbeteren. Dat is een goed bericht voor alle mensen die tot nu toe de rekening hebben moeten betalen. Dat lijkt me in ieder geval iets positiefs wat uit dit debat komt. We gaan ook uitventen dat u daar een groot voorstander van bent, meneer Van Apeldoorn.

Hoe het precies zit met het Belastingplan en de verschuivingen heb ik aan het begin van mijn betoog gezegd. Dat gaan we rustig bestuderen. We hebben nog een technische briefing en discussies met het kabinet hierover. Mijn collega Marjolein van der Linden is zeer wel geëquipeerd om u op, dacht ik, 7 december alles te vertellen over hoe we uiteindelijk de afweging hebben gemaakt.

Voorzitter. Ten slotte nog een woord van dank aan de minister. Ik zeg dit niet alleen omdat hij de boeken sluitend wil houden. Je verwacht namelijk toch van een minister van Financiën dat hij sluitende boeken wil hebben. Gelukkig kent deze minister het verschil tussen debet en credit. Maar ik dank ook vooral zijn staf. Bijlagen 11 en 14 over de begrotingsfondsen en de monitoring zijn namelijk zeer informatief, evenals het overzicht van de risicoregelingen van het Rijk. Het geeft een goed overzicht van de uitstaande verplichtingen. Gelukkig zijn sommige risico's nihil. We moeten hierover maar eens een keer verder praten, wellicht ook in aanwezigheid van de Rekenkamer. Het voert te ver om hier nu in detail op in te gaan, anders word ik zo meteen door de voorzitter op mijn vingers getikt omdat ik mijn toegestane tijd overschrijd.

Voorzitter. De VVD wenst de beide bewindslieden veel wijsheid toe de komende tijd, ook bij de poging om de geuite zorgen van mijn partij zo veel mogelijk weg te nemen. We zien uit naar de beantwoording en de reflecties van beide heren.

Dank u.

De voorzitter:

Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Kroon. Hij spreekt namens de fractie van de BBB en mede namens de heer Van Gasteren.


Bekijk de video van deze spreekbeurt

De heer Kroon i (BBB):

Dank u wel, voorzitter. Dat is inderdaad correct.

Voorzitter. Nederland heeft niet alleen een probleem van oplopende begrotingsuitgaven, maar vooral van onvoldoende structurele keuzes. Het kabinet wil bouwen aan grote opgaven van dit land. Vrij geciteerd uit de herhaalde speeches van onze minister-president noem ik hierbij veiligheid, wonen, infrastructuur, klimaat en innovatie. Het bouwen aan deze opgaven dreigt echter stil te vallen, omdat de kosten van zorg, sociale zekerheid, publieke lonen en bestaande verplichtingen als een soort vanzelfsprekendheid blijven groeien. In de adviezen van de Raad van State, het CPB en de DNB wordt vrij vertaald gezegd: we leven op te grote voet; ons uitgavenpatroon en de toenemende schuldquote passen niet bij de staat van onze economie en demografie. De belangrijkste adviseurs van de regering komen tot de conclusie dat het beleid niet duidelijk bijdraagt aan productiviteitsverbetering. Integendeel. Het draagt in potentie bij aan inflatie en daarmee aan de erosie van onze welvaart.

Ik zal in deze bijdrage niet te veel woorden vuilmaken aan het Belastingplan en box 3. Daar is het debat over het Belastingplan een betere gelegenheid voor. De onzekerheid rond en de kwaliteit van deze wetgevingsprocessen maken deze Miljoenennota echter eerder een luchtkasteel dan een goed fundament voor toekomstige welvaart.

Voorzitter. De titel van het regeerakkoord was Aan de slag, bouwen aan een beter Nederland. Als ik dan de recente ontwikkelingen in het kabinet en de Tweede Kamer volg, kan ik me toch niet onttrekken aan de gedachte dat we niet Bob de Bouwer onze begroting in elkaar hebben laten zetten, maar Piet Paniek en Sinterklaas.

Voorzitter. Ik zal in deze bijdrage namens mijn fractie en de fractie van Van Gasteren aandacht geven aan de volgende onderwerpen: het meerjarenbeeld van uitgaven, ontvangsten en schuld, wat ons betreft drie kernproblemen in de begrotingsdekking, het investeringsdilemma, overheidsstimulering in tijden van economische meewind, de noodzaak van productiviteitsverhoging, een capita selecta uit de beleidsdossiers van de Miljoenennota en een conclusie.

Voorzitter. In de miljoenennotaraming stijgen de EMU-relevante uitgaven tussen 2026 en 2031 met circa 116 miljard. Dat is nominaal 24%, iets meer. Alleen in 2027 stijgen die uitgaven al met 35 miljard. Ook de belasting- en premieopbrengsten stijgen in die periode met 110 miljard. De overheidsschuld neemt in diezelfde periode toe met 176 miljard. Voor een bedrag van 8 tot 10 miljard worden de toekomstige uitgaven opgevangen met lasten op arbeid. Dat is een tophypotheek op de productiviteitsverhoging van werkend Nederland.

Voorzitter. Dat de schuldquote in de raming onder 60% van het bbp blijft, betekent niet dat die schuld kosteloos is. Rentelasten, herfinancieringsrisico's en toekomstige tegenvallers beperken dus de ruimte voor nieuw beleid. Zelfs al zou je beoordelen dat deze begroting gemaakt is met de disciplinerende principes van de zalmnorm, dan nog blijkt uit deze begroting niet dat er de zelfdiscipline is om een langjarige begroting te maken die robuust is voor tegenvallers en die de economische positie van onze maatschappij beschermt.

Voorzitter. We zien drie kernproblemen in deze begroting. Allereerst zijn er de structureel oplopende uitgaven. In Nederland, de hoeder van het Stabiliteitspact, houdt de regering zich zelf niet aan de regels ervan. Het CPB concludeert dat de uitgavengroei te hoog is in het licht van de Europese netto-uitgavennorm. Door vergrijzing, groei van zorgvraag, indexatie, salariskosten en wettelijke aanspraken neemt de uitgavendruk toe, zonder enig nieuw politiek plan in een begroting. Daarbovenop komen dan de noodzakelijke ambities: defensie, infrastructuur en transities.

Voorzitter. Het totaal aan verplichtingen groeit sneller dan de vrij beschikbare financiële middelen en de uitvoeringsruimte. Een substantieel deel van die uitgavengroei onderhoudt bestaande verplichtingen, terwijl we behoefte hebben aan uitgaven die de productiviteit vergroten en die dienstbaar zijn aan de nieuwe maatschappelijke opgave.

Voorzitter. Ik heb de volgende vragen aan het kabinet. Waar zijn de ombuigingen die nodig zijn voor het in balans brengen van constructieve uitgaven en investeringen? Waarom laat het kabinet bij een beetje tegendruk vanuit de oppositie of vakbonden de ambities om onze verzorgingsstaat te moderniseren direct vallen, of tenminste de financiële doelstellingen ervan? Hoe hard zijn de eisen van het kabinet aan de polder? Zijn de oorspronkelijk geraamde besparingen voor de polder dan ook niet een minimumuitkomst van die gesprekken? Waar zit concreet de ambitie om de euro's uit de begroting te kloppen? Zijn die concrete ambities ook vertaald in concrete voornemens ter terugdringing van de overheidsbemoeienis en van afnemende beleidsintensiteit en afnemende regeldruk?

De heer Van Apeldoorn i (SP):

De heer Kroon van de BBB-fractie heeft het over de bezuinigingen op de sociale zekerheid die uit de boeken zijn gehaald of eigenlijk elders in de boeken zijn gezet door druk vanuit de polder. De BBB was toch ook tegen die bezuinigingen?

De heer Kroon (BBB):

De BBB vindt dat we hard toe zijn aan stelselvernieuwingen en vindt dat die stelselvernieuwingen ook moeten bijdragen aan een lagere uitgavenpost. Daar staan we niet anders in dan toen. Onze fractie kan niet voor een maatregel als de kaasschaafmethode zijn.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Ik weet niet of dat helemaal het antwoord is op mijn vraag. Als het gaat om de modernisering van het stelsel, bijvoorbeeld de WIA, dan zijn veel deskundigen het erover eens dat er iets moet gebeuren, denk ik. Dat vindt de SP ook. We hebben alleen geen plan gezien van het kabinet, maar goed, daarover wordt nu onderhandeld in de polder. We kunnen het erover hebben of dat geld moet opleveren of geld moet kosten. Maar ik meende toch dat de BBB in ieder geval in de Tweede Kamer tegen deze bezuinigingen was en zelfs op het Malieveld stond. Ik verbaas me er een beetje over dat de heer Kroon vanuit de senaatsfractie van de BBB eigenlijk aangeeft dat betreurd wordt dat die bezuinigingen niet doorgaan. Of heb ik dat verkeerd begrepen?

De heer Kroon (BBB):

U heeft het een beetje goed begrepen en een beetje ook niet. De fractie in de Tweede Kamer is, als ik goed geluisterd heb, tegen een generieke korting op dat soort uitgaven. Maar we zijn voor een structurele verandering van het stelsel. Die zou uiteindelijk in onze beleving tot een vergelijkbare besparing moeten leiden. Daar ben ik in mijn bijdrage nu ook duidelijk over geweest.

De voorzitter:

Tot slot, de heer Van Apeldoorn.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Ik constateer dat er enig licht zit tussen de BBB in de Eerste Kamer en de BBB in de Tweede Kamer. Dat mag natuurlijk. De senaatsfractie van de BBB kan hier onafhankelijk opereren. Uw collega Vermeer heb ik hele andere woorden daarover horen spreken. Hij was ook heel blij dat de bezuinigingen van tafel waren. Wij zijn heel erg blij dat de bezuinigingen van tafel zijn. We zijn benieuwd wat dat gaat betekenen nu het vertrouwen kennelijk hersteld is en of de BBB-fractie in de senaat mogelijk wel dit kabinet aan meerderheden gaat helpen, als het bijvoorbeeld gaat om de afbraak van de sociale zekerheid.

De heer Kroon (BBB):

Ik heb in de brief van de minister-president van vanmorgen gelezen dat het kabinet in een constructiever overleg gaat met opposities of groepen van de oppositie waar het gaat over beleidsdossiers. Daar ben ik verheugd over. We hebben tot nu toe namelijk niet zo veel overleg gezien. We hebben voornamelijk onderhandelingen gezien. Om antwoord te geven op de vraag van meneer Van Apeldoorn, zeg ik dat ik hoop dat we dan met het kabinet komen tot een stelstelwijziging in de sociale voorzieningen die leidt tot een hogere arbeidsproductiviteit in Nederland en een lagere kostenvoet.

Voorzitter, ik vervolg mijn betoog. De in de ramingen besloten belastingopbrengsten, economische groei, bezuinigingen en niet-vaststaande wetswijzigingen zijn veel minder zeker dan de structurele uitgavenverplichtingen en dan wijzen DNB en het CPB ook nog op de risico's rond de energieprijzen en de valutakoersen. Die zullen waar het gaat om de uitgaven ook niet matigen. Had de minister gezien deze onzekerheid niet ook een plan B moeten presenteren? Dat is een plan voor het geval dat het allemaal wat tegenvalt. Het zal de maatschappij maar duidelijk wezen: dit kun je dan verwachten.

Voorzitter. Wat is het nut van begroten als je in de begroting al anticipeert op onderdekking of onderuitnutting? Van onderuitnutting is niet altijd duidelijk of het wel een besparing is. Het zou ook uitgesteld beleid kunnen zijn. Daarmee is het uitstel en geen afstel. Dan blijf ik nog weg bij de boekhoudkundige truc van de Aof-premie. In de Miljoenennota bedraagt de combinatie van openstaande taakstellingen, onderuitputting en kasschuiven circa 7,4 miljard. In combinatie met het niet specificeren daarvan vinden onze fracties dat echt een te wankele basis voor dekking. We kunnen de impact van de beraadslagingen van de laatste weken niet geheel inschatten, maar wij hebben de indruk dat er nog 3 tot 4 miljard extra aan ongedekte opbrengsten ingeboekt werd. Graag zien wij een hertelling door de minister. Hoe groot is het gezamenlijke effect hiervan in de vorige weken? Tot waar is deze 7,4 miljard aangegroeid? Hoe groot is het probleem na het basispad?

Voorzitter. Het vierde probleem in deze begrotingen is wat ons betreft de omvang van de belastingen. Er zitten grenzen aan de opbrengstgroei. Dat heb ik in eerdere bijdrages in dit huis ook al eens naar voren gebracht. De directe en de indirecte belastingdruk in Nederland zijn huizenhoog. Of het nu gaat om inkomstenbelasting, vermogensbelasting, heffingen of accijnzen op energie, genotsmiddelen et cetera: het is nergens zo hoog als in Nederland. Daar hebben de lagere overheden ook een impact op. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de provinciale opcenten die gisteren bekend werden. Het vorige week gepasseerde Belastingplan rekt die grenzen nog verder op. Welke negatieve opbrengsteffecten verwacht de minister van het niet meer indexeren van de schijven in box 2 en de hogere schijf in box 3?

Voorzitter. De grens is bereikt. De opbrengstderving door grenseffecten lijkt ondertussen hoger te zijn dan de opbrengsten van de tariefverhoging. De btw-verhoging op hotelovernachtingen is ook zo'n voorbeeld. De Duitsers bleven massaal weg en de horeca voelt de pijn. Dat heeft ook een invloed op de belastingopbrengsten. Is het kabinet het met onze fractie eens dat we aan de grenzen van de belastinggroei zitten en dat het wenselijk is de tarieven te bevriezen en te verlagen? Waar legt het kabinet de prioriteit voor de komende periode? Waar kunnen we het kabinet op aanspreken als het gaat om reductie?

Voorzitter. Ik ga naar het onderwerp investeringsdilemma's. In het gesprek met het CPB werd duidelijk dat we het eens moeten worden over de vraag wat wezenlijke investeringen zijn. Niet alles wat politiek als investering wordt aangeduid, creëert immers toekomstige baten of draagt aantoonbaar bij aan de toekomstige welvaart. Is het niet zo, vraag ik aan het kabinet, dat wanneer een uitgave niet extra bijdraagt, het geen investering is maar gewoon een consumptieve uitgave? Zo geven we al jaren meer geld uit aan onderwijs, maar stellen we ook vast dat de basisvaardigheden zoals lezen, rekenen en schrijven achteruitgaan. Wat mijn fractie betreft is dit duidelijk een effectiviteits- en/of doelmatigheidsprobleem. Onderkent het kabinet dit? Op welke andere begrotingen onderkent het kabinet een dergelijk effectiviteits- of doelmatigheidsprobleem? Wat is de intentie van het kabinet om daar iets aan te doen?

De heer Crone i (PRO):

Ik heb in mijn termijn ervoor gepleit om het CPB of anderen te vragen om het beter inzichtelijk te maken. De ene brug is de andere niet, maar zonder bruggen zijn we niet meer dit distributieland. Dat geldt voor veel thema's. Zou u mij kunnen steunen in aan het kabinet vragen om echt betere berekeningen daarvoor te maken? Dan weten we tenminste wat consumptie is en wat niet. Ik snap ook dat je het nooit met een schaartje kunt knippen.

De heer Kroon (BBB):

We hebben blijkbaar nu al problemen om een begroting te maken met uitgewerkte taakstellingen. Wat meneer Crone nu vraagt, is om ook iets van investeringscalculaties te gaan maken, zoals dat in mijn vak normaal gebruikelijk is. In principe kan ik u daarin volgen. Maar dan zou ik zeggen: laten we eerst beginnen om de basis op orde te hebben, namelijk een begroting met een gemotiveerde onderbouwing. Als we dat dan goed kunnen, denk ik dat uw suggestie een hele goede is. Misschien nog ter aanvulling. Kijk vijftien jaar terug, bijvoorbeeld naar het ministerie van Onderwijs. Op dit moment geven wij bijna 80% meer uit aan onderwijs dan vijftien jaar geleden, maar de effectiviteit van onderwijs is lager dan vijftien jaar geleden. Als we dat soort dingen niet fundamenteel oplossen met elkaar, gaat dit land sowieso niet vooruit.

De heer Crone (PRO):

U noemt een kwetsbaar onderwerp, het onderwijs. Weet u hoe hard het aantal kinderen in het onderwijs in die tijd is gegroeid door de babyboom? Je moet kijken naar de reële volumeontwikkeling. U weet ook dat het onderwijs overladen wordt met allemaal taken buiten het alleen maar leren van rekenen, taal enzovoorts. Dat zou in zo'n studie ook naar voren moeten komen. In die zin moet u niet te makkelijk zeggen "eerst de boel op orde brengen". Nee, bij het op orde brengen van de zaken moet je juist zeggen: waarin hadden we meer moeten investeren? Duitsland komt er nu tot zijn schade en schande achter, en Amerika ook. Als je te laat bent, wordt het dubbel zo duur. Dat geldt voor klimaat, dat geldt voor alles.

De heer Kroon (BBB):

Ik ben blij dat meneer Crone precies het probleem hier duidt: het onderwijs is veel meer dingen gaan doen, terwijl het zich had moeten focussen op datgene waar het onderwijs voor is. Dat begint heel simpel met rekenen, lezen en schrijven. Als we daar als maatschappij de bal laten vallen, kunnen we het wel hebben over een toekomst, technologie, productiviteitsgroei en maatschappelijke welvaart, maar als lezen, rekenen en schrijven in het onderwijs geen prioriteit krijgen, komen we er absoluut niet.

Mevrouw Moonen i (D66):

Mijn vraag aan de heer Kroon is deze. Het is ook bekend dat juist door heel gericht te investeren in het basisonderwijs leerprestaties toenemen. Uw betoog gaat erover dat het alleen maar achteruitgaat, maar dat blijkt niet uit recent onderzoek.

De heer Kroon (BBB):

Mevrouw Moonen, vorige week stond er meen ik in het Het Financieele Dagblad of in NRC — dat laat ik even in het midden — een stuk over onderwijs in ik meen Zweden. In Zweden hebben ze een jaar of tien geleden massaal iPads in het lager onderwijs toegelaten. Nou, een iPad zal ongeveer €800 à €900 per stuk kosten. Dat gaat allemaal naar kinderen in het basisonderwijs. Tien jaar later komen ze tot de conclusie dat het uitdelen van iPads niet bijdraagt aan leesvaardigheid, schrijfvaardigheid en rekenvaardigheid. Dus doen we wel de goede dingen? Meer geld is niet altijd beter.

Mevrouw Moonen (D66):

Zeker, daar heeft de heer Kroon een punt. Het is ook bekend dat door de toename van het gebruik van iPads kinderen in groep 1 starten met een veel kleinere woordenschat en minder taalkennis. Dat voorbeeld herken ik dus. Laten we echter ook kijken naar al die middelen die wel doelmatig worden ingezet, ook in het hoger en universitair onderwijs en in het mbo. Onderwijs is natuurlijk de hele keten. Daar zijn ook heel veel goede resultaten bereikt, door heel gerichte investeringen. Daar zal ik in mijn eigen bijdrage ook nog op ingaan.

De heer Kroon (BBB):

Nou, daar kijk ik dan naar uit, mevrouw Moonen.

De voorzitter:

U vervolgt uw betoog.

De heer Kroon (BBB):

Voorzitter. Het CPB merkt ook op dat meer publieke investeringen evenmin automatisch een hogere reële groei realiseren. Sterker nog, extra bestedingen kunnen prijsverhogend werken. We zien dat bijvoorbeeld in de kosten van de energietransitie. Al in 2025 gaf DNV, Det Norske Veritas, het maakbaarheidsgat aan: het beleid gaat uit van een investering van 65 miljard, maar maakbaar is maar 45 miljard en dat leidt dan tot prijsopdrijving. Zo kwam de ACM in april van dit jaar tot de conclusie dat er wellicht sprake is van 30 miljard aan vermijdbare investeringen doordat het met meer gefaseerde infrastructuur goedkoper had gekund. Op welke domeinen herkent de regering een vergelijkbaar maakbaarheidsgat? Is dit maakbaarheidsgat ook niet de reden waarom de ACM nu de kartelvorming in de bouwsector gaat onderzoeken?

Voorzitter. De markt moet uiteindelijk de economie vormgeven. Mijn fractie is blij met de inrichting van een nationale investeringsinstelling die de markt kan faciliteren bij het versnellen en het vergroten van de investeringen die voor ons van nationaal belang zijn, niet in de vorm van subsidies, niet als lender of last resort, maar als cofinancier die pari passu versnelling mogelijk maakt. Graag verneem ik van de regering in welke mate zij bereid is de scope van de investeringsinstelling te verbreden naar de klassieke sectoren van de economie en de door de overheid geïnitieerde infrastructuurprojecten. Ik deel overigens de observatie van de heer Crone als het gaat om het obligatiebeleid daarbij.

Voorzitter. De president van De Nederlandsche Bank benadrukte de gevoeligheid voor inflatie door de olieprijzen en duidde een reële mogelijkheid van een langer aanhoudende inflatie van ongeveer 3%. De president maakte duidelijk dat als prijsstijgingen van energie direct of indirect hun weg vinden in tweede-orde-effecten via prijzen en lonen, de inflatie systematisch en structureel wordt. Het is de verantwoordelijkheid van het kabinet om dat zo veel mogelijk te voorkomen. Deelt de minister deze positie? Hier ligt wat mijn fractie betreft dus een gebalanceerde oefening voor het kabinet. Het heeft immers invloed op de lonen en energieprijzen. Welke oriëntatie heeft het kabinet daarbij? Heeft het kabinet een voorkeur voor algemene maatregelen of voor specifieke maatregelen als het over koopkracht en energieprijzen gaat? Hoe rechtvaardigt het kabinet die maatregelen wanneer ze financieel ondeugdelijk zijn gedekt? Hoe moeten we in dit kader de compensatieregeling zien voor mensen die een historisch voordeel niet hebben gehad of genoten?

Een voorbeeld is de compensatie voor studenten die geen studiebeurs hebben genoten. Hoe rechtvaardigt het kabinet een uitgave van bijna 4 miljard, terwijl we onze bruggen en viaducten niet kunnen onderhouden? Ook Sinterklaas ervaart dit ongemak overigens: hij stond dit weekend in Amsterdam voor een dichte brug.

Een tweede observatie van de president van De Nederlandsche Bank is dat de grote tekorten van de overheid aanhouden, terwijl de economie niet in een recessie zit, maar groeit. Een vraag aan de minister van Financiën: jaagt het kabinet met zijn beleid niet gewoon de loon-prijsspiraal aan, die dan op zichzelf ook weer een uitgaven-belastingspiraal aanjaagt? Is het niet zo dat het kabinet ons hier allemaal in de voet schiet? Is het niet zo dat de toekomstige begrotingsruimte hierdoor smaller wordt, wat ons dus beperkt in een toekomstige periode waarin we wellicht extra ruimte nodig hebben? Legt het kabinet de rekening voor besluiteloosheid nu niet neer bij volgende generaties?

Voorzitter. We hebben relatief gezien economische meewind. Die zouden we moeten gebruiken om structurele verbeteringen in onze economische structuur door te voeren: we moeten het dak repareren als de zon schijnt. Maar met deze begroting investeren we in kostbare middelen en in het handhaven van onze bestaande verplichtingen, en daarmee nemen we een tophypotheek die onze kinderen moeten afbetalen.

Voorzitter. De noodzaak van productiviteitsverhoging — die werd eerder vandaag ook geduid — werd ook geduid door DNB. De arbeidsparticipatie is de laatste tien jaar weliswaar met 16% gestegen, van 8,5 miljoen naar 9,8 miljoen werkenden, maar de nettoparticipatie, zoals geduid door de heer Van Ballekom, steeg slechts van 66% naar 73%. Die gerealiseerde groei komt voornamelijk door meer mensen. Nog steeds werkt de helft van de werkenden minder dan 35 uur per week. Daarmee doen we onszelf als maatschappij tekort. Als die deeltijdwerkers een halve dag per week meer zouden werken, ontstaat er ruimte voor 98 miljoen werkbare uren. Dat is 7,7 miljard aan bnp en 3 miljard aan belastinginkomsten.

Voorzitter. We zitten hier met een enorm dilemma. Blijkbaar is er zo weinig financiële stimulans, of zijn delen van de maatschappij zo welvarend, dat zij een lagere participatie verkiezen boven een betere economische positie. Vanuit onze fracties vinden we dat onwenselijk. Enerzijds komt dat door het op toeslagen gebaseerde inkomensstelsel, dat meer werken niet meer lonend maakt, en anderzijds doordat gezinnen met multimodale tweeverdieners zich economisch kunnen veroorloven de maatschappelijke verantwoordelijkheid van arbeid naast zich neer te leggen. Saillant is dat juist die laatste groep die status heeft bereikt door te studeren op kosten van de samenleving, de meeste levensjaren heeft en daarin de minste arbeidsjaren aan de maatschappij biedt. We zien dat ook bij sportverenigingen: deze groep koopt de barcommissie en het corvee gewoon af. Ook in deze Miljoenennota is er geen oplossing voor de marginale druk en ook niet voor eenverdieners … en alleenstaanden, moet ik daaraan toevoegen.

Capita selecta uit de Miljoenennota: twee dossiers. Eerst wonen. Goede bedoelingen zien wij als fractie, maar wel tegenstrijdige instrumenten. De minister blijft herhalen dat er 100.000 woningen per jaar gebouwd gaan worden, maar het CBS laat ons zien dat het er niet meer dan 70.000 zijn en de trend daarin is neerwaarts. De gisteren gepubliceerde Nota Ruimte maakt dat nog veel moeilijker, want we kunnen niet meer in polders bouwen. Meer subsidies helpen huur- en koopmarkten niet wanneer de institutionele randvoorwaarden niet functioneren, en dat is het geval. Is het kabinet bereid om de fiscale maatregelen en de maatregelen uit de verhuurwet van de kabinetten-Rutte VI en V te herzien?

Voorzitter. Stikstof. Het rapport Van verwarring naar verbinding van professor Ros en zijn vrienden bood wat onze fractie betreft een hoop aanknopingspunten voor een maatschappelijk verantwoord stikstofbeleid.

De voorzitter:

Maar eerst is er een interruptie van de heer Van Rooijen, denk ik.

De heer Van Rooijen i (50PLUS):

U noemde marginale druk. Komt u daar nog op terug of blijft het bij dat woord?

De heer Kroon (BBB):

Ik had dat voornemen, maar nu begint u over die marginale druk. Als een eenverdiener — meneer Schalk, ik had ook een interruptie van u verwacht — met een inkomen van €50.000 met twee kinderen en een huurhuis 10% meer gaat werken, is de impact daarvan €200 netto per jaar. Dus voor 400 uur werken, gaat dat gezin met één ouder die werkt er €200 netto per jaar op vooruit. Als zo iemand 10% minder gaat werken, kost dat dit gezin slechts €800 per jaar. En als je van die 10% 20% maakt, dan levert die 800 uur meer werk €800 op — dat is een euro per uur — en kost die 800 uur minder werken slechts €1.400. Dat is het probleem dat we in Nederland hebben met de marginale druk. Als we dit niet oplossen, gaan we allemaal parttime werken.

De heer Van Rooijen (50PLUS):

Dank voor dit antwoord. Mijn vraag is eigenlijk of de collega een vraag aan de minister of de staatssecretaris heeft naar aanleiding van wat hij nu heeft toegelicht. Hij noemde de marginale druk, maar verbond daar geen vraag aan. Heeft hij nu een vraag naar aanleiding van dit betoog?

De heer Kroon (BBB):

Meneer Van Rooijen, dank u wel. Het lijkt mij heel duidelijk dat de vraag aan het kabinet is hoe het ervoor gaat zorgen dat mensen in een dergelijke situatie de moeite nemen om 10% of 20% meer te gaan werken en niet uitgenodigd worden om minder te gaan werken.

De heer Schalk i (SGP):

Ik dank de heer Kroon natuurlijk dat hij ook mijn favoriete onderwerp even te berde brengt. Die marginale druk is al een enorm probleem, maar daar komt nog bij dat in het voorbeeld dat de heer Kroon zojuist noemde, namelijk die €50.000, twee partners die tweeverdiener zijn en allebei €25.000 verdienen ongeveer €2.000 belasting betalen. Verdient een van de twee €50.000, dan betaalt hij €14.000 of meer. Dat is zeven keer zo veel belasting. Is dat niet net zo'n groot probleem dat we voor kunnen leggen en eindelijk eens tot een oplossing moeten brengen, naast de enorme problematiek van de marginale druk?

De heer Kroon (BBB):

Meneer Schalk en ik kunnen het bijna niet méér eens zijn. Ik denk dat dit de voorbeelden zijn die bewijzen dat we het fundament van het stelsel moeten aanpakken, zodat meer werken meer loont en mensen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen. Ook al heb je het heel goed, dan is het nog belangrijk dat je in de maatschappij de verantwoordelijkheid neemt om je arbeidstijd te leveren. Dat is ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid. En ja, als dan binnen gezinnen de keuze wordt gemaakt om in een bepaalde fase van je leven een bepaalde werkverdeling anders te doen, dan moet dat ook mogelijk zijn. Dat vereist wel dat we het fundamentele gesprek met elkaar voeren in plaats van elk jaar een beetje aan de tariefknoppen te draaien, zoals nu het geval is.

De voorzitter:

U vervolgt uw betoog.

De heer Kroon (BBB):

Dank u wel, voorzitter. We waren gebleven bij stikstof en het rapport van professor Ros, waarin wij aanknopingspunten zien. Het kabinet laat hier een aantal kansen liggen. Het is fijn dat doelsturing een plaats krijgt en dat er stappen gezet worden op het gebied van de KDW en de rekenkundige ondergrens, maar het niet aanpassen van het juridisch kader en het vergunningstelsel is echt een gemiste kans. Zonder aanpassing hiervan blijven we in een juridisch moeras en daarmee in onzekerheid. Dat wordt overigens bevestigd door het PBL.

Voorzitter. Het rapport van de Ombudsman sprak boekdelen. De overheid veroorzaakte een continue onzekerheid door inconsistent en incompetent beleid. Het boerenverstand werd uitgeschakeld en vervangen door juridische bureaucratie. Ik zie de onrust in de zaal: dit is toch een begrotingsbehandeling; het zijn toch Financiële Beschouwingen? Inderdaad, de financiële implicaties van dit beleid zijn verontrustend. Dit beleid, met een voorziene rekening van meer dan 20 miljard, zal niet doelmatig blijven. Een analyse van eerdere uitkoopregelingen door de WUR en door het ministerie van Financiën bevestigde dat het beleid maar beperkt doelmatig was. De gelden sloegen grotendeels neer bij de uitkoop van ondernemingen die eigenlijk een goed toekomstperspectief hadden of bij ondernemingen die wegens opvolgingsvraagstukken uiteindelijk toch vanzelf waren beëindigd. Daar komt bij dat ook Flynth oordeelt dat de meeste bedrijven deze toekomst niet aankunnen.

De heer Baumgarten i (JA21):

Ik luister met belangstelling naar het betoog van de heer Kroon over productiviteit en doelmatigheid. Ik hoor hem ook zorgen uiten — althans zo interpreteer ik het — over de doelmatigheid van de stikstofaanpak. Ik ben even nieuwsgierig naar de appreciatie van de heer Kroon van de doelmatigheid van natuurherstel. Kan de heer Kroon daarop reflecteren?

De heer Kroon (BBB):

Meneer Baumgarten, met dit beleid, in tegenstelling tot wat voorlag in de rapportage van professor Ros en Wouter de Heij, is niet alleen de landbouw slechter af. Het is niet alleen voor de landbouw beperkt doelmatig beleid, maar ook aan de natuurkant. Ik ben daar wat in gedoken. Nederland investeert in natuur per hectare ongeveer 4,8 keer zo veel als België, 5,1 keer zo veel als Duitsland en echt 10 keer meer dan Frankrijk. Dan kun je zeggen: ja, maar die landen zijn veel groter en ze hebben andere gebieden. Als je het terugrekent, hebben die landen net als wij tussen de 12% en de 14% Natura 2000-gebieden. Ook als je daarvoor corrigeert, geven wij vierenhalf tot vijf keer zo veel uit als België, vijf keer zo veel als Duitsland en negen keer zo veel als Frankrijk. Per inwoner is dat drie keer zoveel als in België en twee keer zoveel als in Frankrijk en Duitsland. Om een voorbeeld te geven: wij geven €50.000 per hectare uit om een stukje trilveen van een halve hectare te gaan redden in Drenthe.

De heer Baumgarten (JA21):

Ik ben zeker blij met de laatste toevoeging van de heer Kroon. Het is ook mijn beeld dat investeren in natuurherstel buitengewoon moeizaam is. Ik ben benieuwd of de heer Kroon mijn mening deelt dat we het onszelf heel ingewikkeld hebben gemaakt door heel veel, oneerbiedig gezegd, postzegels aan te wijzen als Natura 2000-gebieden. Zou het niet een idee zijn, vraag ik aan de heer Kroon, om het aantal Natura 2000-gebieden drastisch te reduceren, waardoor de doelmatigheid omhoog zou gaan van de investeringen in natuurherstel?

De heer Kroon (BBB):

Ik kan me voorstellen dat wij Natura 2000-gebieden hebben die op lange termijn economisch gezien of vanuit het perspectief van doelmatigheid weinig toekomst hebben. Ik vind dat je het daarover moet durven hebben. Maar de belangrijkste milieukosten van de agrarische sector betreffen landgebruik: de hoeveelheid land die je gebruikt om een kilo zuivel, een kilo vlees, een hoeveelheid vezels voor bouwmaterialen of energie voor biobrandstoffen te realiseren. De hoeveelheid landverbruik is eigenlijk de belangrijkste factor als het gaat om klimaatimpact. Het beleid dat hier voorligt leidt tot extensivering van onze landbouwsector. Wij gaan dus meer land gebruiken en minder productiviteit realiseren. Dit is net de verkeerde manier. Als je het voor het klimaat en de biodiversiteit beter wilt doen, zorg dan voor een intensiever landgebruik daar waar dat kan, zodat je land vrijspeelt waar ruimte is voor natuur. Dat is precies wat dit beleid niet doet.

De voorzitter:

Tot slot de heer Baumgarten.

De heer Baumgarten (JA21):

Hier wil ik het bij laten, dank u.

Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):

Er gaat een hoop mis in het betoog van de heer Kroon. Het zijn Algemene Financiële Beschouwingen, maar volgens mij — ik ga daar later in mijn eigen bijdrage ook nog op in — gaat het volgende mis in het betoog van de heer Kroon. Eigenlijk "vereconomiseert" hij al het welzijn in Nederland. We moeten dus allemaal harder gaan werken, terwijl we misschien een gedeelte van de week voor onze ouders zorgen of voor andere dierbaren, voor onze kinderen of voor dieren, of we misschien vrijwilligerswerk doen. Je kan het welzijn of de tijdsbesteding van Nederlanders vereconomiseren, maar daarmee heb je niet het debat over wat verschillende mensen onder welzijn verstaan en wordt bijvoorbeeld vrijwilligerswerk niet meegenomen, terwijl dat wel van heel veel waarde is voor onze samenleving. Dat is één deel waar het betoog van de heer Kroon misgaat.

Een ander gedeelte van het betoog van de heer Kroon gaat erover dat investeren in natuurherstel economisch gezien niet rendeert. Misschien ben ik het daarover gedeeltelijk nog wel eens met de heer Kroon, maar misschien hadden we de natuur niet moeten vermesten of bedreigen met onze economische activiteiten. Het is veel goedkoper om klimaatverandering of de teruggang van onze natuur te vermijden. Economisch gezien is dat ook rendabeler. We moeten er dus voor zorgen dat onze economie duurzaam is en diervriendelijk, in plaats van achteraf te proberen te redden wat er te redden valt. Ook daar wordt weer een economisch perspectief op geplaatst, op waarden die misschien niet in euro's te tellen zijn. Ik heb dus niet zozeer een vraag aan de heer Kroon, maar misschien kan de heer Kroon reflecteren op de trend in zijn betoog dat hij dingen vereconomiseert die misschien niet "vereconomiseerbaar" zijn of zouden moeten zijn.

De voorzitter:

Dat zou een hele lange reflectie kunnen zijn. Ik wil u toch vragen om dat kort te doen, omdat we hier in andere debatten nog op terugkomen. Dit gaat ook echt over wereldbeelden.

Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):

Dit gaat over Algemene Financiële Beschouwingen. Daar gaat het om.

De heer Kroon (BBB):

Ik ga proberen dat kort te doen, maar ik wil de drie thema's die u in uw vraag noemt wel behandelen. Het eerste thema dat u noemt, is de definitie van welvaart. U had het als voorbeeld over mantelzorg. In mijn betoog heb ik aangegeven dat een hogere arbeidsparticipatie er ook toe kan leiden dat functies in de maatschappij die nu niet ingevuld worden wel weer ingevuld worden. Daarmee zeg ik niet dat mantelzorg of vrijwilligerswerk geen waarde heeft. Mijn betoog was dat we met een hogere arbeidsparticipatie in deze maatschappij meer kunnen doen en dat meer mensen dan hun verantwoordelijkheid nemen om met de tijdsbesteding die ze hebben bij te dragen aan de maatschappij.

Twee. Ja, het zijn Financiële Beschouwingen, dus we praten hier in de basis over de economische representatie van het beleid. Uiteindelijk blijkt dat een economische incentive de beste aanjager is voor verandering en ontwikkeling. Vandaar dat ik de zaak economiseer. We zijn het erover eens dat we goed op onze omgeving moeten passen, maar we zijn het misschien niet helemaal eens over de wijze waarop we dat moeten doen. Mijn betoog is dat je dingen die wellicht wat minder geapprecieerd worden door een deel van de maatschappij waar het gaat om klimaat- en biodiversiteitseffecten maar beter kunt concentreren, zodat je in de rest van je omgeving meer ruimte hebt, dan het probleem uit te smeren over het hele land, zoals in het huidige beleid. Daar is de biodiversiteit uiteindelijk ook niet bij gebaat.

Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):

De heer Kroon maakt een hele omweg om mantelzorg te omarmen. Ik heb het niet alleen over mantelzorg. Ik heb het gewoon over verschillende definities van welzijn: hoe besteed je je tijd? Ik hoop dat we allemaal vrij zijn om daar onze eigen keuzes in te maken. Maar eigenlijk zegt de heer Kroon: we moeten allemaal meer gaan werken; daarmee komt er meer geld en daarmee kunnen we meer doen in de samenleving. Maar als mensen voor hun geliefde willen zorgen of vrijwilligerswerk willen doen, dan is dat aan hen. Daar heb je helemaal geen rijksinkomsten voor nodig. Volgens mij maakt de heer Kroon het verschrikkelijk ingewikkeld, terwijl het heel simpel kan. Dat is één.

Twee is: ook op het gebied van natuurbescherming is het gewoon economisch en financieel — het zijn de Algemene Financiële Beschouwingen — effectiever en efficiënter om vervuiling te voorkomen. Je hebt dus een fundamentele economische verandering nodig. Je moet kijken: welke economie bouwen we in Nederland die voor welvaart zorgt én onze natuur en het klimaat beschermt? Daar maakt de heer Kroon weer een hele omweg door eerst te vervuilen en dan te gaan kijken hoe je het kunt opruimen. Volgens mij kan het simpeler.

De voorzitter:

Ik hoop ook op een kort antwoord zonder omweg, want ik zit ook te kijken naar de klok en de enorme sprekerslijst.

De heer Kroon (BBB):

Ik zal het heel kort houden, voorzitter. In de basis heeft het de voorkeur van onze fracties dat mensen zo veel mogelijk participeren in het economisch proces en dat iedereen dat ook doet vanuit zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid om qua arbeidstijd maximaal bij te dragen. Dat is op dit moment niet het geval. Wat betreft het tweede onderwerp, de impact op ons milieu, zijn wij er ook voor om liever niet te vervuilen. Aan de andere kant zijn wij er ook voor om dingen doelmatig te doen. Het uitsmeren van landbouw over heel veel kleine stukjes met een hele lage intensiviteit, leidt uiteindelijk tot een grotere biodiversiteitsachteruitgang dan het concentreren en het focussen op economisch rendabele en relatief milieuvriendelijke landbouw in Nederland. Die is de schoonste in de wereld.

Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):

Ik laat het hierbij.

De voorzitter:

Ja, tot slot. U laat het hierbij?

Mevrouw Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers):

Ik laat het hierbij. We komen hier in dit debat niet uit, denk ik.

De heer Kroon (BBB):

Dat denk ik ook niet. Voorzitter, ik

heb nog drie vragen aan de regering.

De voorzitter:

U heeft nog 1 minuut en 49 seconden, en dat is ook voor de tweede termijn. Daar wil ik u even op wijzen.

De heer Kroon (BBB):

Ik ben me daarvan bewust, voorzitter. Ik heb drie vragen aan de regering. Is er een doelmatigheidstoets voor het voorgenomen stikstofbeleid? Heeft de regering de adviezen van het rapport Van verwarring naar verbinding over de inrichting van een juridisch kader overwogen? Welke conclusie trekt zij daaruit? Wanneer kunnen we daar actie op verwachten?

Voorzitter. Ik ben een beetje uit mijn tijd gelopen, dus ik laat de discussie over box 3 links liggen vandaag. We gaan als fractie de novelle goed bekijken en daarbij een vooraankondiging: we zullen uiterst kritisch zijn op de wijze waarop consumptief krediet in deze wetgeving behandeld gaat worden.

Voorzitter. Ik sluit af met een opmerking over onze economie. Een goede economie staat of valt met een goede industriële sector en een goed mkb. Wij vinden het prima dat er meer geld beschikbaar komt, bijvoorbeeld voor start-ups en scale-ups, maar we hopen ook dat deze regering haar oude schoenen niet weggooit voordat zij nieuwe heeft en dat ze de oude schoenen blijft verzolen totdat de nieuwe ingelopen zijn. Wij vragen dan ook of zij absoluut aandacht wil hebben voor een beter economisch beleid voor het midden- en kleinbedrijf.

Voorzitter. De laatste 40 seconden laat ik dan liggen voor de tweede termijn.

De voorzitter:

Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Moonen. Zij spreekt namens D66.


Bekijk de video van deze spreekbeurt

Mevrouw Moonen i (D66):

Voorzitter. Vandaag spreken we over de Miljoenennota, over miljardeninkomsten en -uitgaven, tekorten en schulden. Maar uiteindelijk gaat een begroting over iets veel belangrijkers, namelijk de mensen. Het gaat over de kansen die kinderen krijgen, de manier waarop we leven en de vraag of we Nederland goed doorgeven aan de generaties na ons. Die laatste vraag stond ook centraal in de inbreng van mijn collega Van Meenen bij de Algemene Politieke Beschouwingen. Vandaag bouw ik daarop voort, want de keuzes die we hier maken, zien we niet alleen terug in de cijfers van volgend jaar, ze bepalen ook het Nederland waarin onze kinderen en kleinkinderen nu en straks leven. In dat opzicht is de fractie van D66 ook verheugd dat er herstel van vertrouwen is in de coalitie. Wat dit land nodig heeft, is stabiliteit, een stabiele regering, stabiel beleid en ook een stabiele begroting. Ik hoor terug op straat, maar ook van ondernemers dat ze die stabiliteit vele malen belangrijker vinden dan bijvoorbeeld een kleine belastingverhoging voor de zeer vermogenden in dit land. Het is dan ook goed dat de Tweede Kamer het Belastingplan heeft aangenomen. Nu is de Eerste Kamer aan zet. Hier heeft onze fractie ook het volste vertrouwen in.

Voorzitter. Dit land staat voor grote opgaven. Om de welvaart op peil te houden, moeten we blijven investeren in onze economie en mensen voldoende kansen bieden om zich te ontwikkelen. Deze regering doet dan ook grote investeringen in onze economie met extra geld voor onderwijs, onderzoek en innovatie. Zij werkt aan de energietransitie. Zij trekt extra geld uit voor woningbouw en investeert ook extra in infrastructuur. Het is ook verheugend dat uit het Primos-rapport van 2026 blijkt dat als alle maatregelen doorgaan, het haalbaar is om in het jaar 2027 100.000 woningen te realiseren. Dat blijkt uit een recent rapport.

Belangrijk daarvoor is ook dat de stikstofaanpak werkt. Door de stikstofaanpak ontstaat er weer perspectief op bouwen en, héél belangrijk, perspectief op het weer verlenen van vergunningen. Die vergunningen zijn nodig voor woningen, voor infrastructuur, voor spoorlijnen en voor energienetten. Kortom, om al die doelen te realiseren, moet Nederland van het slot en daar werkt onze minister van LVVN heel hard aan. Daarbij heeft hij ook dat plan gepresenteerd dat op steun kan rekenen van LTO Nederland en van de Nederlandse agrarische jongeren.

De heer Kroon i (BBB):

Ondertussen heb ik twee vragen. De eerste gaat over de uitspraak van mevrouw Moonen over de woningbouwdoelstelling. Zij refereert aan een rapport. In mijn dagelijks leven ben ik nogal betrokken bij de woningbouw. Alle adviseurs en marktonderzoeksbureaus die ik daarin tegenkom, geven aan dat een nettobijdrage aan het aantal woningen in de komende drie jaar niet boven de 73.000 zal zijn. De afgelopen jaren was die rond 70.000. U citeert een rapport en ik ben dus heel nieuwsgierig waar dat vandaan komt. Dat is mijn eerste vraag.

Dan mijn tweede vraag. U maakt er gewag van dat het kabinet een afspraak heeft met de LTO en met jonge boeren. Ik heb niet begrepen dat er een afspraak was. Misschien kunt u die dan ook letterlijk citeren.

Mevrouw Moonen (D66):

Het Primos-rapport is van een toonaangevend onderzoeksbureau. Daar hebben we deze cijfers uit gehaald. Dat is ook heel recent, uit 2026. Het zegt dus — dat herhaal ik eigenlijk — dat het haalbaar is om in het jaar 2027 100.000 woningen te bouwen. Dat is het antwoord op de eerste vraag.

De tweede vraag wil ik eigenlijk nu niet te veel uitdiepen. In ieder geval hebben ze het voorlopig gesteund. Wij zijn er optimistisch over dat deze plannen, die van Van Essen, doorgang kunnen vinden. Wij achten dat in ieder geval noodzakelijk om Nederland van het slot te halen. Voor al die economische structurele investeringen waar u zelf ook over sprak, zoals woningbouw, infrastructuur, bruggen en de energietransitie, is het van groot belang dat de vergunningverlening weer op gang komt, zodat die investeringen daadwerkelijk gedaan kunnen worden.

De heer Kroon (BBB):

Voorzitter, via u vraag ik aan mevrouw Moonen: hoe verklaart u dan dat het Economisch Instituut voor de Bouw, de ING en ABN AMRO Bank dezelfde conclusie trekken over de woningbouw als ik en dat uw conclusie zo anders is?

Mevrouw Moonen (D66):

Ik kan het voor de derde keer zeggen. Ik baseer me wel op een heel degelijk rapport. Ik kan het nog een keer uitleggen, maar ik heb het niet zelf bedacht. Het is onderzocht. Dat is toch een optimistisch cijfer? Ik heb daar eigenlijk niks aan toe te voegen.

De voorzitter:

Tot slot, meneer Kroon.

De heer Kroon (BBB):

Ik begrijp dat de minister-president van de week erkend heeft dat er nog geen volledige afspraak is met de LTO en het NAJK en dat ook de minister van Landbouw gisteren nog in de Tweede Kamer bevestigd heeft dat er geen sprake is van een akkoord.

Mevrouw Moonen (D66):

Ik heb het niet het woord "akkoord" gebruikt, maar "steun". Ook daarop beraad ik me eigenlijk. Ik heb over steun gesproken en niet over een akkoord. Dat was uw woord, maar dat is niet mijn woord.

De voorzitter:

U vervolgt uw betoog.

Mevrouw Moonen (D66):

Graag. Het CPB raamt de economische groei voor 2027 op slechts 1,2%. De Raad van State wijst op een structureel probleem. Op de lange termijn dreigt de groei namelijk verder terug te lopen, terwijl de zorgvraag door de vergrijzing toeneemt. Collega's spraken daar ook al over. Het is nodig om onze publieke voorzieningen op peil te houden. Maar u begrijpt dat, als er te weinig verdiend wordt, er ook niet genoeg geld is om alle voorzieningen op peil te houden. Dan staat het verdienvermogen onder druk. Groei is kortweg nodig om toekomstige uitgaven te kunnen dekken in het kader van de brede welvaart.

Nogmaals, we kunnen de toekomstige welvaart pas verdelen als we die eerst verdiend hebben. Dat vraagt, zoals bijna iedere spreker voor mij ook al zei, om een hogere arbeidsproductiviteit, ruimte voor innovatie en een economie waarin nieuwe bedrijven kunnen groeien en mensen hun talent op de juiste plek kunnen inzetten. Dat sluit volledig aan op het Draghirapport, De toekomst van het Europese concurrentievermogen, en het Wenninkrapport, De route naar toekomstige welvaart. Beide pleiten voor miljarden euro's aan extra jaarlijkse investeringen, overigens vooral privaat, voor innovatie, vergroening en defensie.

Sturen op productiviteit en economische structuur verdient volgens de Raad van State meer gewicht te krijgen in de begroting. Het lid Kroon sprak daar ook al over. De begrotingssystematiek dient onderscheid te maken tussen duurzame investeringen en consumptieve, eenmalige bestedingen. Dat is naar de mening van D66 ook nodig. De heer Crone sprak ook over dat onderscheid. Hij vroeg er zelfs nog naar bij een interruptie op de heer Kroon. Wij zijn het ermee eens dat we het besef moeten hebben: gaan die euro's naar structurele, duurzame investeringen of is het alleen maar een stijging van de consumptieve bestedingen? Daar is alle reden toe. Als je kijkt naar het jaar 2026, blijkt dat maar liefst 26% van het bbp naar overheidsconsumptie gaat, een stijging van de consumptieve uitgaven, en maar 3,5% naar structurele overheidsinvesteringen. Dat sluit helemaal aan op het betoog van de heer Kroon. Er zit dus een disbalans in die uitgaven. Het is nodig dat er meer geld gaat naar structurele, economische hervormingen.

Het doet ons deugd dat in de Tweede Kamer een ruime Kamermeerderheid de motie van de heer Dijk van de SP heeft gesteund. Die zegt: we hebben een begrotingssystematiek nodig — ik kijk even naar de heer Van Apeldoorn — op basis van kosten en baten. Het is mij bekend, minister, dat wij in Nederland al een baten-lastenstelsel kennen voor een aantal uitvoeringsorganisaties. Maar de motie van de heer Dijk wil eigenlijk — dat heeft ook onze steun — dat we dat voor de hele begroting van de Rijksoverheid doen, want dat geeft veel meer inzicht in structurele investeringen die bijdragen aan de economie dan het huidige kas- en verplichtingenstelsel. Graag een reactie van de minister op hoe hij die motie- Dijk gaat uitvoeren.

De heer Van Apeldoorn i (SP):

Ik houd het heel kort. Mooi dat mevrouw Moonen van de D66-fractie die vraag stelt, want dit kabinet heeft er eerlijk gezegd nogal een handje van om moties niet uit te voeren. Het zou mooi zijn als deze motie wel uitgevoerd werd, dus dank voor de steun van de D66-fractie in de senaat daarvoor.

Mevrouw Moonen (D66):

Er hoeft niet altijd een vraag gesteld te worden. Dank voor die opmerking, meneer Van Apeldoorn.

Dan kom ik bij mijn volgende punt. Tegenover de structurele overheidsinvesteringen dienen ook solide dekkingen te staan. Dat is des te meer nodig nu de rente stijgt en de economische groei eigenlijk te laag is om die stapeling van uitdagingen op te lossen en deze te financieren zonder stijging van belastingen of verslechtering van overheidsfinanciën. De Raad van State geeft aan dat het voor een substantieel deel van de ombuigingen en dekkingen onzeker is of die wel gerealiseerd worden in de toekomst. Denk bijvoorbeeld aan de bezuiniging op ambtenaren; die heeft toch nog iets boterzachts. Er staan ook kasschuiven in en aanvullende onderuitputtingen — de heer Crone noemde ze ook al — die niet nader zijn gespecificeerd. Wat betreft de dekking ligt er dus een grote uitdaging voor de minister van Financiën. Kan de minister aangeven welk deel van die dekkingen er wanneer wordt gerealiseerd en of ze eigenlijk allemaal wel zo hard zijn? Dat is namelijk voor de stabiliteit van dit land belangrijk.

Voorzitter. Onze toekomstige welvaart begint bij mensen, kennis en innovatie. Onderzoek en innovatie zijn onmisbaar om de arbeidsproductiviteit te verhogen. Het is daarom essentieel dat dit kabinet structureel extra investeert in onderwijs en wetenschap. Dat vindt ook de Taskforce Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat, die het belang van talent, innovatie en een sterk vestigingsklimaat benadrukt. Ook met het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie en onze nationale investeringsinstelling zet het kabinet stappen om innovatie en ondernemerschap te versterken. Invest-NL en Invest International hebben samen 6,6 miljard leenkapitaal om vooral private investeringen te mobiliseren. De fractie van D66 steunt deze keuzes van de regering zeer.

Dan kom ik op weerbaarheid, veiligheid en anticorruptiebeleid. Die dragen namelijk ook bij aan een gezonde economie. Nu blijkt uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer naar de antiwitwasaanpak van de bankensector dat de Algemene Rekenkamer niet heeft kunnen vaststellen dat de verantwoordelijke ministers echt goed kijken naar de resultaten van die aanpak. Werkt die aanpak wel of niet? Het gaat jaarlijks namelijk om een bedrag van 15 tot 20 miljard dat in Nederland witgewassen wordt. Dat is substantieel geld. Ik weet dat de minister van Financiën op enige afstand van DNB moet staan, maar tegelijkertijd wil ik hem vragen wat hij wel kan doen. Welke concrete stappen zijn er nodig om ervoor te zorgen dat die aanpak slaagt? Wat voor opbrengsten kan hij daarmee genereren die elders kunnen worden ingezet voor structurele investeringen?

Voorzitter. De Raad van State is kritisch over de energietransitie. Daar moeten we eerlijk over zijn. De Raad van State vraagt zich af of het hard genoeg gaat. Het is wat de fractie van D66 betreft belangrijk om aan te geven dat wij ons zeer zullen blijven inzetten om ervoor te zorgen dat er geïnvesteerd blijft worden in wind op zee, in de verduurzaming van huizen en bedrijven via collectieve warmtenetten en in het stimuleren van CO2-opslag onder de Noordzee. Die ruim 35 miljard uit het eerdere Klimaatfonds worden daarvoor ingezet. Het is onze ambitie, en gelukkig ook die van de regering, om de klimaatdoelen te bereiken.

In dat opzicht is een motie die in de Tweede Kamer is aangenomen heel interessant. Dat is de motie van collega Oosterhuis van D66 en de heer Stultiens van PRO. Zij hebben samen een motie ingediend en deze is ook aangenomen. Daarin worden het CPB en het PBL gevraagd de kosten van niets doen aan klimaatverandering steeds expliciet mee te wegen tijdens besluitvormingsmomenten. Het blijkt namelijk — dat weten we al heel lang; Econoom Stern heeft daar al in 2008 een heel goed rapport over geschreven — dat de euro's die je nu niet investeert, leiden tot veel hogere kosten later. We zien daar in Nederland ook steeds meer voorbeelden van. Daar zal ik technisch niet te diep op ingaan, maar ik vond het heel mooi dat die motie van Oosterhuis en Stultiens daar precies over gaat: je moet je ervan bewust zijn dat als je niet investeert, de rekening later vele malen hoger wordt. Mijn vraag is dan ook: kan de minister aangeven hoe hij de motie-Oosterhuis/Stultiens gaat uitvoeren en welke concrete stappen hij inmiddels heeft gezet?

De Algemene Rekenkamer constateert dat concrete, meetbare doelen en inzicht in de risico's voor het behalen van veel resultaten in departementale begrotingen ontbreken. Slechts vijf begrotingen bevatten concrete en meetbare doelen. Ook de Europese Rekenkamer — we hadden hier de heer Blok op bezoek — waarschuwt dat in Nederland de doelstellingen te vaag zijn. Dat gaat mij wel aan het hart, want de minister en ik hebben beiden gewerkt bij het directoraat-generaal Rijksbegroting van het ministerie van Financiën. De heer Van Ballekom is ook oud-collega van de Inspectie der Rijksfinanciën, dus er zitten hier allemaal IRF'ers in de zaal. Kerntaak van een minister van Financiën is financiële beheersbaarheid, rechtmatigheid en doelmatigheid. Dan zouden we toch mogen verwachten dat de minister zich dagelijks inzet om ervoor te zorgen dat alle departementale begrotingen heldere doelen hebben, die smart, meetbaar en merkbaar zijn, en dat de minister zich dagelijks inspant om ervoor te zorgen dat naast die smart doelen ook steeds wordt gemeten of deze doelen worden bereikt?

Daarvoor kennen we ook hele goede instrumenten op Financiën. Denk aan de beleidsdoorlichtingen. Dan wordt een artikel helemaal doorgelicht op doelmatigheid en doeltreffendheid. Dat kan ook ingezet worden voor bijvoorbeeld uitvoeringsorganisaties. Ik denk even aan de situatie bij de WIA. We hebben bij de WIA gezien dat er jarenlang tekort is geschoten als het gaat om de uitvoerbaarheid. Er zijn veel fouten gemaakt. Er is kortom te weinig aandacht voor de kwaliteit van de bedrijfsvoering van het UWV. Op het ministerie van Financiën zijn heel goede instrumenten beschikbaar om doorlichtingen te doen op beleidsartikelniveau in de begroting, maar ook in uitvoerende organisaties. Naar de mening van de fractie van D66 is het ook belangrijk om dat te blijven doen, om daarmee mogelijke fouten in de toekomst te voorkomen. Kan de minister erop reflecteren of die doorlichtingen in voldoende mate plaatsvinden en wat hij eraan gaat doen om te zorgen dat de doelen meer smart en meer afrekenbaar op resultaat zijn?

Dan kom ik nu op het onderwerp Sociale zaken en Werkgelegenheid. Onze minister Vijlbrief voert nu de gesprekken met sociale partners over fundamentele hervormingen van het sociale stelsel: van de WIA, van de arbeidsmarkt. Hij kijkt naar het geheel. De intentie is om een akkoord te sluiten met sociale partners, dus werkgevers en werknemers, in het voorjaar van 2027. Volgens de fractie van D66 is dat ook nodig. Dat is nodig om het stelsel in de toekomst financieel houdbaar en ook rechtvaardig te laten zijn. Als D66 staan wij voor een stelsel dat mensen beschermt wanneer ze hun baan verliezen of arbeidsongeschikt raken, een stelsel waar volgende generaties ook op moeten kunnen blijven rekenen. Dat bedoel ik met "op de lange termijn financieel houdbaar". Werken moet lonen en mensen moeten perspectief houden om mee te doen. Wie niet kan werken moet tijdelijk op bescherming kunnen rekenen, bij voorkeur tijdelijk, met het idee dat je weer instroomt en, als dat kan, weer gaat meedoen. Hier ligt een grote uitdaging. Onze eigen minister Vijlbrief pakt die nu op en wij hebben er als D66-fractie vertrouwen in dat dit sociale akkoord er komt.

Dan kom ik op nog één punt, maar ik zie ...

De heer Van Apeldoorn (SP):

Tenzij mevrouw Moonen nu het punt wilde maken dat ik wil maken. Het ging nu over het hoofdstuk Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik neem aan dat collega Moonen het met mij eens is dat daar ook het armoedevraagstuk bij hoort. De armoede in Nederland is nog altijd groot. Onder vorige kabinetten is die wel gedaald, kabinetten waar D66 ook in zat, maar niet onder het vorige kabinet en ook niet onder dit kabinet. Het gaat in deze Financiële Beschouwingen veel over cijfers, maar dan noem ik toch even een ander cijfer: het armoedecijfer. Het percentage Nederlanders dat in armoede leeft gaat volgend jaar niet omlaag en het percentage kinderen dat in armoede opgroeit daalt met slechts 0,1%, van 2,4% naar 2,3%.

De voorzitter:

Uw vraag?

De heer Van Apeldoorn (SP):

Mijn vraag is of de D66-fractie in de Eerste Kamer het aanvaardbaar vindt dat de armoede niet of nauwelijks daalt en mogelijk zelfs nog stijgt, bijvoorbeeld bij economische tegenslag, wat het kabinet ook erkent.

Mevrouw Moonen (D66):

Dank voor deze vraag, meneer van Apeldoorn. Uw cijfers kloppen. U heeft daar vragen over gesteld en dit stond precies in de set antwoorden. Voor D66 is dit eigenlijk ook niet aanvaardbaar. Het stabiel houden van de armoede is eigenlijk te weinig uitdagend. Ik verwacht op dat vlak meer ambitie van de regering. Die is er ook, maar dat blijkt nog niet zozeer uit de beantwoording. Dat is echter denk ik meer een politieke vraag. Ik wil de heer Van Apeldoorn wel steunen in zijn betoog dat de ambitie hoger moet liggen dan het stabiel houden van de armoedecijfers. Daar kan wel een tandje bij. Of dat onderdeel zou kunnen zijn — volgens mij zat dat namelijk ook een beetje in uw vraag besloten — van een nieuw sociaal akkoord? De fractie van D66 zou dat wel wenselijk vinden.

De heer Van Apeldoorn (SP):

Of dat onderdeel zou moeten zijn van een sociaal akkoord, weet ik niet. Dat lijkt me in de eerste plaats aan de sociale partners. Volgens mij is het belangrijk — ik proef in de woorden van mevrouw Moonen dat zij het daarmee eens is — dat we in de eerste plaats het kabinet vragen om de eigen ambitie waar te maken. Het kabinet heeft zelf namelijk gezegd: het is de ambitie om in deze kabinetsperiode te laten dalen. Dat is ook conform een motie die is aangenomen in de Tweede Kamer. Alleen, we zien het niet terug in de cijfers. Volgend jaar blijft de armoede stabiel. Ik ben blij met de constatering of het oordeel van collega Moonen van de D66-fractie dat dat echt onvoldoende en daarmee onaanvaardbaar is, dat stabiel niet goed genoeg, dat we daar geen genoegen mee kunnen nemen. We zouden het kabinet dus op moeten roepen om meer te doen. Ik hoop dat wij elkaar daarin vinden.

De voorzitter:

Ik zie ook de heer Kroon.

De heer Kroon (BBB):

Ik kreeg de indruk dat mevrouw Moonen bij haar afronding was, dus ik heb ook een soort afrondende vraag. Ik wou eigenlijk beginnen met een gewetensvraag aan mevrouw Moonen. Is deze Miljoenennota ook een D66-miljoenennota?

Mevrouw Moonen (D66):

Ik heb mij niet zo bezig gehouden met deze vraag. We zitten in een coalitie. Het is een product van de coalitie. Ik ben niet iedere dag met uitmeten wie waar het meeste invloed ... We zijn een team. De coalitiepartijen hebben vertrouwen in elkaar. Ik ben blij dat dat vandaag ook weer is herbevestigd. Het is een product van de coalitie en het is prachtig dat het er ligt.

De heer Kroon (BBB):

De reden dat ik die vraag stel, is dat ik in het betoog van mevrouw Moonen voornamelijk complimenten heb gehoord voor de beleidsterreinen waarop zij — ik citeer — "een eigen minister" heeft. Als we het over deze Miljoenennota hebben, dan heb ik het gevoel dat de minister van Financiën onder de bus gegooid wordt. U betoogt namelijk dat de Miljoenennota onvoldoende meetbare doelen heeft, dat die slecht is voor het vestigingsklimaat. U vindt hem onvoldoende solide. U vindt dat consumptie meer beperkt moet worden. Als ik dit bij elkaar optel, heb ik niet het idee dat dit een D66-miljoenennota is.

Mevrouw Moonen (D66):

Ik herken me helemaal niet in het betoog van de heer Kroon. Ik herken me daar niet in.

De heer Kroon (BBB):

U herkent dat niet? U heeft deze onderwerpen zojuist behandeld en u was meer dan kritisch. Ik ben het daarover met u eens, dus we kunnen elkaar de hand schudden. Wij zijn namelijk ook kritisch op al deze punten. Maar als u er dan zo kritisch over bent, gaat u al die begrotingen dan straks wel steunen?

Mevrouw Moonen (D66):

Wat ik wel herken in wat de heer Kroon zegt, is dat ik kritisch ben op een aantal kwesties als meetbaarheid, dekkingen en een aantal schuiven die erin zitten. Daar verwacht ik meer smart-doelen in. Dat lijkt mij heel begrijpelijk. Wij moeten namelijk als Eerste Kamer heel erg letten op uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en rechtsstatelijkheid. Dus dat ik vanuit deze Eerste Kamerrol deze accenten leg, zal denk ik niemand verbazen. Het is onze klassieke taak om ook op die manier naar de Miljoenennota te kijken. Dus dat heb ik gedaan en een aantal sprekers voor mij ook, constateer ik.

De voorzitter:

Tot slot, de heer Kroon.

De heer Kroon (BBB):

Dus dan klopt de observatie zoals ik die met u deelde. Dan rest mij niets anders dan mijn verwondering uit te spreken dat als u zo kritisch bent op de Miljoennota, op deze financieel-economische kanten daarvan, u die überhaupt kunt steunen. Ik ken u als iemand — als afsluiting, voorzitter — die de afgelopen jaren de minister van Financiën bejubelde. In menige commissievergadering hebben we dat met elkaar meegemaakt. Ik vind het dan wel bijzonder dat u zo kritisch bent op deze Miljoennota, waarvan u zegt: die is van onze eigen hand en we zijn een team.

De voorzitter:

Mevrouw Moonen, u heeft nog twee minuten.

Mevrouw Moonen (D66):

Dat laatste herken ik niet. Ik doe eigenlijk voor het eerst de Financiële Beschouwingen in deze Kamer, dus we kunnen ook niet meerjarig terugkijken.

De voorzitter:

In dat kader: u heeft nog twee minuten en dat is ook voor de tweede termijn.

Mevrouw Moonen (D66):

Juist. Zeker. Laatste twee minuten dan. Nog twee punten. Het ene betreft — dat gaat me aan het hart — jongeren die long covid hebben opgelopen. Ik weet dat dat de begroting van VWS betreft. De regering heeft eigenlijk de keuze gemaakt om de zes postcovidexpertisecentra te sluiten en daarmee met name jongeren die postcovid hebben heel hard te raken. Dat betekent ook een enorm verlies aan arbeidsjaren van deze jongeren, die ze anders hadden kunnen besteden aan de economie. Kan de minister daar toch op reflecteren? Als je welvaartseconomisch denkt, lijkt me dat de kosten-batenanalyse van het investeren in het beter worden van jonge mensen met long covid positief is.

Tot slot. Ik wil eindigen met de belangrijkste vraag van D66: kijken we bij onze begrotingskeuzes voldoende naar de gevolgen voor toekomstige generaties? Ik noem dan de aangenomen motie van mevrouw Aerdts, vorig jaar, die de regering verzoekt om bij iedere miljoenennota een generatietoets op te nemen. Het is toch wel enigszins teleurstellend dat die generatietoets er nu niet bij zit. Het is een aangenomen motie. Kan de minister garanderen dat hij deze volgend jaar wel opstelt? Naar de visie van D66 is het belangrijk dat rekeningen en risico's niet onnodig worden doorgeschoven naar volgende generaties en dat we steeds vooral het inzicht hebben in hoe beleid uitpakt voor toekomstige generaties.

Ik zie uit naar de beantwoording van de vragen door de minister.

Mevrouw Visseren-Hamakers i (Fractie-Visseren-Hamakers):

Ik wil mevrouw Moonen danken voor de aandacht voor de longcovidcentra. Ik trek graag samen met haar op om ervoor te zorgen dat die bezuiniging van tafel gaat.

De voorzitter:

Dank u wel. Ik kijk naar de klok. Ik denk dat het verstandig is om nu te gaan schorsen voor de lunchpauze.

De beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitter:

We gaan na de schorsing en de heropening verder met de bijdrage van de heer Van Strien.

De vergadering wordt van 12.23 uur tot 13.31 uur geschorst.