De Eerste Kamer debatteerde dinsdag 29 september met minister Berendsen van Buitenlandse Zaken over de Staat van de Europese Unie 2026, de brief waarin het kabinet het parlement jaarlijks informeert over de Nederlandse prioriteiten in de Europese Unie.
Veel aandacht ging in het debat uit naar het versterken van de autonomie van de EU, veiligheid en defensie, de uitbreiding van de Europese Unie (EU) en digitalisering. Ook is veel gesproken over het Meerjarig Financieel Kader (MFK) van de EU voor 2028-2034, energie en klimaat, de rol van de Europese Commissie en over een 'Europa van meerdere snelheden', waarbinnen samenwerkingsverbanden zoals de Benelux Unie een proeftuin voor verdere samenwerking kunnen zijn. Verder is gesproken over in de Kamer breedgedragen zorgen over het behandelen van gebundelde wetgeving in zogenaamde omnibussen. Tot slot was er veel aandacht voor de rechtsstaat en waarden van de Europese Unie, en mogelijke aanpassingen van het verdrag waarmee de samenwerking is geregeld om zo de EU slagvaardiger te maken.
Sinds 1996 houdt de Eerste Kamer jaarlijks een debat over Europa: de Algemene Europese Beschouwingen. Tijdens dit debat wisselen de Kamerleden van gedachten met de minister (en eventueel de staatssecretaris) van Buitenlandse Zaken over de ontwikkelingen in en aspecten van het Europese integratieproces. De regering levert een bijdrage aan het parlementaire debat over Europa door middel van het rapport 'Staat van de Europese Unie' dat sinds 1999 jaarlijks rond februari uitgebracht wordt. In dit rapport wil de regering verantwoording afleggen over haar inbreng in de Europese Unie.
PRO: Zorgvuldig en solidair Europa
Senator Ramsodit vroeg of Europese regelgeving voldoet aan de eisen die de Eerste Kamer aan goede wetgeving stelt: 'Je kunt wetgeving bundelen, maar dan dreigt dat er niet goed kan worden getoetst op rechtsstatelijkheid. Bij ingrijpende keuzes moeten de gevolgen voor grondrechten vooraf duidelijk zijn. Wie zich terecht beroept op het internationaal recht bij Rusland, kan niet anders dan dat ook te doen bij Israël. Welke inzet kiest het kabinet om Europese klimaatdoelen omhoog te houden en waar nodig aan te scherpen? Een sterker Europa is alleen houdbaar als dat een zorgvuldig en solidair Europa is.'
VVD: Slagvaardigheid vergroten
Senator Van Ballekom onderschreef de passages in de brief van het kabinet over vermindering van de regeldruk: 'We zouden enthousiaster worden als de minister ook maatregelen zou noemen.' Bij uitbreiding van de EU stelt de VVD hervormingen centraal. Van Ballekom pleitte voor meer beslissen met gekwalificeerde meerderheden: 'De slagvaardigheid van de unie zou enorm gebaat zijn bij een wijziging van artikel 7. Je kunt lidstaten niet met unanimiteit onder druk zetten. Het zou verstandig zijn dat het verdrag wordt gewijzigd voordat de uitbreiding is gerealiseerd.' Over de internationale rechtsorde vroeg hij een reflectie op 'pure machtspolitiek' die in de plaats van internationale rechtsorde is gekomen.
BBB: Democratischer Europa en autonomer Nederland
Senator Kroon vroeg: 'Zou er niet een hoger democratisch gehalte moeten zijn, en moet Nederland niet autonomer zijn? Neemt de voorzitter van de Europese Commissie niet te veel het initiatief? Welke verdere dereguleringsvoorstellen gaat de regering doen?' Het Omnibusvereenvoudigingspakket voor voedsel en voeders is verwelkomd door de BBB. Kroon heeft grote bedenkingen bij het MFK en het eigenmiddelenbesluit en steunt zelfstandige Europese belastingen niet. De BBB-fractie onderschat de waarde van de Europese samenwerking niet, maar we moeten onze ogen niet sluiten voor de rafelranden van deze samenwerking, aldus Kroon.
D66: Samen met Europese partners ICC beschermen
Volgens senator Kanis moet Europa zich niet van de wereld afsluiten en verantwoordelijkheid nemen: 'Strategische autonomie moet leiden tot concrete keuzes. Niet iedere afhankelijkheid is een probleem, Europa hoeft niet alles zelf te produceren. Het afbouwen van welke afhankelijkheden heeft voor het kabinet prioriteit? Een sterk Europa is ook een groot Europa. Dit betekent niet dat toetreding vanzelfsprekend is.' Kanis ging ook in op de positie van het Internationaal Strafhof (ICC): 'Hoe wil Nederland er samen met Europese partners voor zorgen dat het ICC haar werk kan blijven doen?' Over het MFK vroeg hij hoe het kabinet afspraken gaat maken over wat Nederland krijgen voor het geld dat naar de EU gaat.
PVV: Opgescheept met ondemocratische Europese Commissie
Senator Van Hattem zei dat Europa 'in plaats van een vrijwillige samenwerking van soevereine landen zit opgescheept met een ondemocratische Europese Commissie. Bovendien bemoeit de Commissie zich met interne aangelegenheden van lidstaten. Zo'n EU heeft ons niets te bieden. Canada is gepresenteerd als geassocieerd lid zonder dat burgers en lidstaten op de hoogte zijn. Hoe gaat het kabinet voorkomen dat de Europese Commissie bij ons spaargeld kan? Kan de minister uitsluiten dat de EU ons nog meer windturbines opdringt of bossen laten opstoken voor biomassa? Waarom voor elektrificatie niet inzetten op de enige oplossing: kernenergie?'
CDA: Niet alleen economische kracht
Senator Steenkamp hield zijn maidenspeech. Hij vroeg: 'Op welke terreinen ziet de minister de grootste kans om interne belemmeringen voor de markt weg te nemen? Een sterkere EU hoeft niet altijd te beginnen in Brussel, de Benelux kan proeftuin zijn. Het kabinet heeft voor het MFK opgeroepen tot meer focus en terughoudendheid. Een kleinere en effectievere EU-begroting klinkt aantrekkelijk, maar heeft het kabinet de gevolgen voor Nederlandse sectoren in kaart gebracht? AI brengt ook risico's met zich mee, is niet neutraal en creëert digitale afhankelijkheid. Europa is op zijn sterkst als het niet alleen als economische kracht creëert.'
SP: Transparanter en democratischer
Senator Van Apeldoorn zei dat de EU moet bijdragen aan het oplossen van mondiale problemen, in plaats daarvan onderdeel te worden. 'Hoe wil de minister de Europese besluitvorming transparanter en democratischer maken? Is de minister het eens dat elke Omnibus controleerbaar moet zijn. Wat heeft Nederland concreet ondernomen bij de Europese Commissie om het blocking statute te kunnen toepassen bij het ICC? Publiek geld moet publieke doelen dienen en uitgaan van zeggenschap. Zijn er sociale en milieunormen die volgens het kabinet niet mogen worden afgebroken en zo ja, welke?' Hij noemde het een 'schande' dat het handelsdeel van het EU-associatieakkoord met Israël niet allang is opgezegd.
ChristenUnie: Op eigen benen staan
Senator Huizinga-Heringa zei dat we al een aantal jaar weten dat Europa op eigen benen moet staan, maar dat daar nog wel wat stappen voor moeten worden gezet. Ze noemde als voorbeelden de Europese rechtsstaat, uitbreiding, relaties met Canada en de gevolgen voor stabiliteit van de Europese samenwerking en cyberaanvallen. Toetreding is geen eenzijdig proces. De EU moet zich voorbereiden op de uitbreiding, zoals contacten en uitwisseling met kandidaat-lidstaten. Huizinga vroeg: 'Acht de minister het mogelijk om investeringen in kandidaat-lidstaten uit te breiden? Ziet de minister ruimte om af te stappen van veto's?'
FVD: Voor Europa, tegen de EU
Senator Kemperman zei dat zijn fractie voor Europa is, maar tegen de Europese Unie: 'Een Unie die haar begroting vastketent aan een eindeloos conflict, maakt zichzelf tot doelwit en haar burgers tot financiers. Toetreding van Oekraïne is een politieke tijdbom terwijl de Nederlandse kiezer hier in 2016 nadrukkelijk "nee" tegen heeft gezegd. FVD is niet tegen een sterke Nederlandse krijgsmacht, maar wel tegen samenwerking in de NAVO of in een Europese defensie-unie.' Kemperman noemde het klimaatbeleid van de EU 'een welvaartsrisico. Wij willen kernenergie en grondstoffenpolitiek in Nederlands belang, diplomatie en handel in plaats van oorlogsescalatie en Nederlandse vissers die uitvaren zoals IJslandse vissers dat doen.
JA21: Bescheidenheid gepast
Senator Van Bijsterveld sprak mede namens de Fractie-Walenkamp. 'Brussel heeft eindelijk geleerd van alle regulering,' zei ze en ze vervolgde: 'Is de EU wel het antwoord, is de vraag die wij stellen op een aantal onderwerpen. Bij het MFK wordt samenwerking verward met centralisatie. Welke maximale omvang van het nieuwe MFK vindt de regering nog aanvaardbaar? Bescheidenheid is ook gepast. Het EU-migratiepact is niet volmaakt, maar wel een stap in de goede richting. De beelden van de Spaanse exclave Ceuta staan ons helder voor de geest en de problemen zijn daar nog steeds heel erg groot. Wat gaat de regering verder doen om binnen de EU deze extreme situaties in de kiem te smoren?'
SGP: Meer daadkracht nodig
Senator De Vries ging in op de Europese AI-richtlijn. Hij betreurt de privacyschendingen. Hij vroeg hoe het kabinet komt tot een zorgvuldig kader? Er is geen impactanalyse uitgevoerd, net als bij andere omnibusvoorstellen. De Vries: 'Is er niet meer daadkracht nodig? Hoe kan het kabinet verduurzaming van AI in de Europese Unie bevorderen? Gaat het kabinet zich op EU-niveau hardmaken voor het schrappen van vijfhonderd regels, dezelfde doelstelling als op nationaal niveau?'
Volt: Meer doen op buitenlands beleid
Senator Hartog zei dat Europa op buitenlands beleid veel kan, maar de EU doet het niet. Hij vroeg welke verbeteringen de minister ziet. Hij sloot zich aan bij de vraag van de SP of de minister bereid is om het blocking statute in te zetten tegen de Amerikaanse sancties tegen het ICC. Hartog vroeg aandacht voor de strategische agenda die de Europese Raad elke vijf jaar vaststelt. De eindversie van de agenda wordt pas een paar dagen voor vaststelling gedeeld. Tweede Kamerleden mogen het concept vlak voor het debat met de minister-president inzien, maar ze kunnen er niet naar verwijzen. 'Wil de minister zich ervoor inzetten om de agenda eerder beschikbaar te stellen?' vroeg Hartog.
50PLUS: Kiezers in Europa op drift
Senator Van Rooijen zei: 'We hebben een Europese Commissie die heel eenvoudig het EU-budget wil verdubbelen van €1.000 miljard naar bijna €2.000 miljard voor de komende periode, 2028-2034. Als je de steun van Europese burgers wilt verliezen, dan moet je domme voorstellen doen zoals de Europese Commissie heeft gedaan. Daarmee speel je extreemrechts in de kaart. Terecht wordt veel aandacht gegeven aan de opkomst van extreemrechts in Duitsland, en er komen verkiezingen aan in Frankrijk, Italië, Spanje en Polen. De kiezers in Europa zijn op drift. Er is minder stabiliteit. Daar maken we ons grote zorgen over.'
OPNL: Benelux als proeftuin voor EU
Senator Van der Goot sprak mede namens het CDA over grensoverschrijdende en grensoverstijgende samenwerking, en over de Benelux Unie: 'Minister Heerma was gisteren enthousiast over het Schakelpunt Grensbelemmeringen tussen Nederland en België. Overweegt de regering een dergelijk schakelpunt aan de grens met Duitsland?' Kan het parlement voor het einde van het Nederlandse voorzitterschap een brief ontvangen van de regering, met daarin beschreven langs welke lijnen Nederland de proeftuingedachte van de Benelux Unie nadere uitwerking wil geven, vroeg hij tot slot.
Fractie-Van de Sanden: Beperk omnibusprocedure
Senator Van de Sanden zei 'De strijd van Oekraïne voor haar vrijheid is onze vrijheid. Steun aan Oekraïne is de goedkoopste verdediging van onszelf. Europa heeft begrepen dat het autonoom moet worden op defensie, digitalisering, energie en kritieke grondstoffen. Maar de Unie heeft er nog weinig naar gehandeld. AI is de eerste technologie sinds de boekdrukkunst die niet alleen verandert wat wij kunnen, maar ook verandert wie mag meebeslissen over wat waar is. Je kunt alleen normeren wat je ook zelf kunt bouwen. Welke stappen is de minister bereid te zetten om ontwikkeling te versnellen?' Hij riep de minister op de omnibusprocedure beperkt te gebruiken. Het kabinet moet zich daar in Europa hard voor te maken, aldus Van de Sanden.
Fractie-Beukering: Energiezekerheid in het geding
Senator Beukering sprak mede namens Fractie-Van Gasteren: 'Wie over de EU spreekt, moet ook vragen wat het beleid van de EU ons kost. De Europese energiezekerheid is in het geding. Het Gronings gas vertegenwoordigt een enorme waarde. Dat verplicht ons na te denken over strategische reserves. Investeer volop in woningversterking en aardbevingbestendig bouwen, en neem geen onomkeerbare beslissingen. Zeggenschap over en verantwoordelijke inzet van militairen moet in Nederlandse handen blijven. De EU moet ook kritisch zijn naar eigen uitgaven en vergoedingen.'
Beantwoording minister Berendsen
Minister Berendsen van Buitenlandse Zaken zei als inleiding: 'Europa moet staan voor onze veiligheid, onze welvaart en voor het behoud van onze waarden en onze rechtsstaat, juist in een wereldorde waarin recht en regels onder druk staan. Nederland ziet daarbij een aantal duidelijke prioriteiten. Ik noem er hier vier: investeringen in defensie en veiligheid, versterking van de concurrentiekracht inclusief een modern, betaalbaar en toekomstbestendig MFK, verdediging van onze waarden, en de hervorming van de Unie.'
Hij zei verder dat een verdragswijziging vrijwel onmogelijk is, omdat daar unanimiteit voor nodig is. Er komen geen nieuwe gemeenschappelijke schulden, zei hij over het MFK. Hij zei ook dat 'het uitstekend is dat we inzetten op nauwere samenwerking met Canada'.
Als gastland van het Internationaal Strafhof heeft Nederland verplichtingen om de vestiging te faciliteren. Daarnaast is Nederland ook een van de partijen die lid is van het Strafhof. Nederland heeft in de Europese Raad meerdere malen aandacht gevraagd voor de Amerikaanse sancties en de gevolgen ervan. Berendsen: 'Het blocking statute is een paardenmiddel. Als met andere middelen bescherming van het ICC gegarandeerd kan worden, dan kiezen we daarvoor. We willen alles doen om ervoor te zorgen dat het Hof kan blijven functioneren. We doen er diplomatiek alles aan om aanvullende sancties te voorkomen. We kennen de sancties niet, en bereiden ons op alle scenario's voor.'
De Strategische Agenda heeft de vorm van conclusies van de Europese Raad en liggen vertrouwelijk ter inzage in de Tweede Kamer. Berendsen zegt toe dat het concept vanaf nu ook vertrouwelijk ter inzage wordt gelegd in de Eerste Kamer. Ook gaat hij met de voorzitter van de Europese Raad in gesprek hoe de Kamer nog beter kan worden voorzien in deze behoefte.
Bij het opschorten van het handelsdeel in het EU-associatieakkoord met Israël zet het kabinet zich in voor het vergroten van het draagvlak voor het opschorten van het handelsdeel. Er is echter onvoldoende steun onder de andere lidstaten en de minister ziet dat voorlopig ook niet veranderen.