Algemene Financiële Beschouwingen 2026: debat samengevat



De Eerste Kamer hield dinsdag 17 november de Algemene Financiële Beschouwingen. De leden gingen in debat met minister Heinen en staatssecretaris Eerenberg van Financiën over de hoofdlijnen van het financieel beleid voor 2027. In de Miljoenennota is het overzicht opgenomen van de ontvangsten en uitgaven van de gehele rijksbegroting voor het jaar 2027. Er is een motie ingediend door de SP over het terugdringen van de kinderarmoede. Daarover zal onder voorbehoud worden gestemd op 24 november.


In het kort

Vlak voor het debat begon, werd bekend dat het kabinet-Jetten doorgaat. De crisis van de afgelopen week speelde een rol in het debat vanwege de gebeurtenissen in de Tweede Kamer rondom de stemming over het Belastingplan voor 2027 en de Novelle uitbreiding vermogenswinstbelasting box 3. Het Belastingplan werd aangenomen, ondanks de tegenstem van coalitiepartij VVD. De reden was een amendement van de Tweede Kamerfracties van PRO en Volt. Ook de novelle is aangenomen.

Minister Heinen wilde niet ingaan op de actuele politieke situatie omdat tegelijkertijd met deze Algemene Financiële Beschouwingen een debat hierover in de Tweede Kamer was met de premier en de vicepremiers.

Zowel het Belastingplan als de novelle is deze week in behandeling genomen door de Eerste Kamer, allereerst door de commissie Financiën. De Algemene Financiële Beschouwingen gaan over meer dan alleen belastingen, maar de gebeurtenissen leidden wel tot vragen aan de minister en de staatssecretaris over de ontstane politieke situatie. Daarnaast ging het debat onder meer over investeren, arbeidsproductiviteit, de staatsschuld, het Europees Stabiliteits- en Groeipact, bezuinigingen, het aanpakken van kinderarmoede en de gevolgen van de druk op het elektriciteitsnet voor de economie.


Moties

Er is een motie ingediend:

  • - 
    De motie-Van Apeldoorn c.s. over verder terugdringen van de kinderarmoede. De minister vroeg of Van Apeldoorn de motie wilde aanhouden. Van Apeldoorn zei dat hij daarover zal nadenken. Als hij de motie volgende week in stemming brengt, dan ontraadt de minister de motie op dit moment. Het kabinet wil dit beleid vormgeven bij de Macro Economische Verkenningen in het voorjaar.

Impressie van het debat

PRO: Teleurgesteld in Miljoenennota

Senator Crone hield een pleidooi voor een investerende overheid. Dat ziet hij niet genoeg terug in de Miljoenennota. Daarom is hij teleurgesteld. Crone vroeg de minister hoe hij zijn wens voor een kleinere overheid invult en daarmee lagere belastingen die hij voorstaat. Crone: 'Nederland is een rijk land. Iedereen - van links tot rechts - wijst erop: 'ga investeren'. Waarom zie ik daar geen visie op in de Miljoenennota?' Hij wilde ook weten hoe de minister het gat bij box 3 gaat dekken: 'Uit staatsschuld? Uit lasten op arbeid of pensioen?' Tot slot hoopte Crone op aandacht voor klimaat en investeringen in onderwijs in de volgende Miljoenennota.

VVD: Hervormingen broodnodig

Senator Van Ballekom zei dat de economische groei redelijk op peil is, maar te laag om aan alle wensen te kunnen voldoen. Van Ballekom maakte zich zorgen dat de groei van de arbeidsproductiviteit achter blijft. Daar is gericht beleid voor nodig. Ook wees hij op de oplopende schuld. Van Ballekom: 'We hadden het verwelkomd als een begin zou zijn gemaakt met de broodnodige hervormingen, en het stimuleren arbeidsproductiviteit. We moeten de omslag maken naar een investeringsstimulerende omgeving.' Over de vermogensbelasting zei hij: 'We moeten af van de reflex de rekening te leggen bij burgers en bedrijven.'

BBB: Ombuigingen nodig

Senator Kroon sprak mede namens de Fractie-Van Gasteren. Hij zei dat Nederland zich niet houdt aan de regels van het Stabiliteitspact. Ook ziet hij dat allerlei kosten stijgen, het totaal van verplichtingen stijgt sneller dan de beschikbare begrotingsruimte. Kroon: 'Waar zijn de ombuigingen die nodig zijn? Waarom laat het kabinet het voornemen om de verzorgingsstaat te hervormen direct vallen onder druk van de oppositie en de vakbonden?' Hij sprak ook over het stikstofplan van het kabinet: 'Het kabinet laat een aantal kansen liggen. De financiële implicaties zijn verontrustend. Is er een doelmatigheidstoets voor het stikstofbeleid?'

D66: Generatietoets mist

Senator Moonen zei dat de regering grote investeringen doet in de economie. Ze ziet daar wel een disbalans tussen structurele economische investeringen en consumptieve uitgaven. Er moet daarom volgens Moonen meer geld naar structurele economische investeringen. Ze vroeg naar de sluiting van zes post-covid expertisecentra: 'Het gaat me aan het hart, ook omdat het ook arbeidsjaren van jonge mensen met longcovid gaat kosten.' Tot slot vroeg ze naar de uitvoering van een motie om een generatietoets bij de Miljoenennota te doen: 'Die zat er dit jaar niet bij. Kan de minister garanderen dat die er volgend jaar wel in zit?'

PVV: Wat is Miljoenennota nog waard?

Senator Van Strien vroeg: 'Wat is het nog waard wat we aan financiële voorstellen voor ons hebben liggen nu Sybrand Buma als adviseur op zoek moet gaan naar meerderheden voor de begrotingen.' Hij wees verder over de problemen op het elektriciteitsnetwerk. De aanschaf van warmtepompen wordt door dit kabinet gestimuleerd, terwijl het elektriciteitsnetwerk dat niet aankan en mensen hebben het al financieel moeilijk. Hij riep de minister op: 'Zorg ervoor dat de uitgaven planmatig gaan krimpen. Dan hoeft u niet steeds op zoek te gaan naar nieuwe inkomsten.'

CDA: Sterke economie geen doel op zich

Voor senator Bovens is een sterke economie geen doel op zich: 'De economie moet werken voor het nut van het algemeen.' Hij riep het kabinet op meer werk te maken van de Europese interne markt, naar het advies van Draghi. Bovens hield een pleidooi voor koppelkansen, een combinatie van doelen. Bovens: 'Investeren in de samenleving loont. De penningmeesters van de overheid jagen op de post kosten, maar jagen daarbij soms de samenleving op kosten. Daarbij heeft het CDA oog voor de kracht van de regio. Een redelijk gespreid niveau van welvaart maakt het hele land welvarender.'

SP: Aanpak kinderarmoede blijft uit

Senator Van Apeldoorn vroeg waarom de hardwerkende Nederlander extra wordt belast. Hij zei: 'De lasten op arbeid gaan structureel verder omhoog. Dit kabinet maakt zich drukker om miljonairs dan om de hardwerkende Nederlanders. De totale armoede blijft gelijk en kinderarmoede gaast slechts met 0.01% naar beneden. Maatregelen blijven uit, het is geen prioriteit van dit kabinet. Dit kabinet wil vooral bezuinigingen.' Wat de SP betreft heeft de minister bij de novelle over box 3 een brevet van onvermogen afgegeven met een ongedekte cheque.

ChristenUnie: Uit de campagnestand

Senator Holterhues riep het kabinet op om uit de campagnestand te komen en in de regeerstand te gaan. Hij vroeg de minister te reflecteren op de afgelopen weken. Ook wilde hij weten wat de visie is van het kabinet op de samenleving. Holterhues: 'Ondernemers behoren tot de ruggengraat van onze samenleving. Dit kabinet heeft ambitieuze plannen om te gaan investeren in de toekomst. Mijn fractie juicht deze plannen toe.' Volgens Holterhues is er veel aandacht voor box 3 waar maar 14% van de Nederlanders bij betrokken is. Hij besteedt liever aandacht aan weerbare samenleving, ook binnen Europees verband.

FVD: Ruim baan voor grote projecten

Senator Van den Oetelaar vroeg waar de begrotingsdiscipline is gebleven. Het is volgens hem erger in de rest van Europa. Hij vroeg: 'Hoe denkt de minister onze economie te kunnen beschermen tegen wanbeleid van andere Europese landen? Als wij zo doorgaan met onduidelijk beleid, volle netten, stikstofregels die projecten jarenlang stilleggen, en hoge kosten, jagen we niet alleen bedrijven weg, maar missen we ook enorme kansen. Bedrijven zorgen voor banen, export zorgt ervoor dat er geld in onze economie komt. Werken moet lonen en sparen niet worden bestraft,' aldus Van den Oetelaar.

PvdD: Als de Eerste Kamer tegenstemt, wat dan?

Senator Koffeman zei: 'Verdere vertraging van het stikstofbeleid gaat de samenleving miljarden aan schade kosten. Bezuinigingen op klimaat en stikstof is het doorschuiven van de rekening naar de toekomst. Toch worden die kosten nauwelijks zichtbaar in de Miljoenennota.' Extra investeringen in defensie leiden volgens Koffeman niet automatisch tot extra vrede. Elke euro die naar defensie gaat, gaat niet naar onderwijs, zoals herstel en compensatie van het leenstelsel. Tot slot wilde hij weten wat de gevolgen zouden kunnen zijn wanneer de Eerste Kamer tegen het Belastingplan stemt.

JA21: Houdbare overheidsfinanciën

Senator Baumgarten sprak mede namens de Fractie-Walenkamp. Hij zei: 'De ambitie moet zijn om te sturen op een maximaal begrotingstekort van 2% in plaats van de huidige 3%. Het kabinet erkent dat de WIA-instroom te hoog is. De voorgenomen maatregelen voor de WW, arbeidsongeschikten en de IVA zijn van de begroting gehaald, maar wat als de polder er niet uitkomt? Minder overheidsbemoeienis betekent niet automatisch dat het beter gaat met de economie. Menig burger en ondernemer voelt zich onzeker: over de politieke situatie en het haperende landsbestuur, of meer werken loont en of een investering voldoende oplevert.'

SGP: Kloof een- en tweeverdieners

Senator Schalk vroeg of de minister duiding wilde geven aan het invliegen van Buma om het kabinet bij te staan. Hij wilde verder weten hoe het staat met de toezegging van de premier dat er iets zou worden gedaan aan het verschil van belasten van een- en tweeverdieners. Schalk: 'Die kloof wordt gecreëerd omdat je wordt bestraft wanneer je in je eentje het geld verdient binnen een gezin. En de marginale druk, die zo extreem hoog is, versterkt dit.' Tot slot zei hij dat zijn fractie het Belastingplan niet steunt: 'Dat doen we niet zomaar, dat doen we voor een rechtvaardige zaak, samen met BBB en JA21.'

Volt: Hoe voorzien in buffer?

Senator Hartog vroeg hoe exogene factoren zijn meegenomen. Hij wilde weten welke stappen de regering nog meer neemt, behalve het verplaatsen van goudstaven. Hartog zei uit te kijken uit naar de aangekondigde stelselhervorming. Daarover vroeg hij wat de logica is van het weer verlagen van de vliegbelasting die vorig jaar nog was verhoogd. Ook wilde hij weten hoe wordt voorzien in een buffer als de externe omstandigheden verslechteren. Tot slot vroeg Hartog hoe Nederland onderdeel kan worden van de oplossing, en minder van het probleem bij de onderhandelingen over het Meerjarig Financieel Kader.

50PLUS: Eigen woning uit box 1

Senator Van Rooijen zei: 'Een minderheidskabinet biedt kansen, een meerderheidskabinet is meestal dichtgetimmerd. Hij vroeg wat de regering ervan zou vinden om te onderzoeken om de eigen woning uit box 1 te halen. 'Is de regering bereid dit onderdeel te laten zijn van het onderzoek naar de herziening van het belastingstelsel?' vroeg Van Rooijen. Ook wilde hij weten hoe de minister de overlap van het amendement PRO/Volt en een motie van 50PLUS/ChristenUnie oplost: 'Is het mogelijk dat wij over die overlap en de mogelijke oplossing een brief kunnen krijgen vóór het debat over het belastingplan?'

OPNL: Regionaal belang

Senator Van der Goot ging in op de vertaling van het belang van de regio in beleid en begrotingen. Hij zei: 'Regionale componenten komen inmiddels op veel punten terug.' Als voorbeeld gaf hij de regioparagraaf in de Voorjaarsnota die inmiddels op verzoek van de Eerste Kamer structureel is toegevoegd. Wel stelde hij vast dat er vanaf 2027 geen geld meer beschikbaar is voor het Nationaal Programma Vitale Regio's. Van der Goot: 'Elke regio telt, toch? Maar niet meer in de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.'

Fractie-Visseren-Hamakers: Apetrots

Senator Visseren vroeg waarom brede welvaart geen centraal doel is in de Miljoenennota, zoals de Eerste Kamer heeft gevraagd in een motie. 'Gezonde overheidsfinanciën zijn van belang, ook met het oog op toekomstige generaties.' De klimaatdoelen raken volgens haar verder uit zicht door fossiele subsidies. Visseren: 'Toch houdt het kabinet die subsidies in stand. Bijna € 30 miljard, bijna vier keer zoveel als de totale uitgaven aan het klimaatbeleid.' Gevraagd naar de stemming over het Belastingplan in de Tweede Kamer zei zij: 'De PvdD heeft verantwoordelijkheid genomen, daar ben ik apetrots op.'

Fractie-Beukering

Senator Beukering wees op de gestegen staatsschuld en ook de opgelopen belastingdruk Hij vroeg: 'Wat krijgt de burger terug voor deze stijgende lasten? Ook mensen uit het noorden van Noord-Holland doen inmiddels boodschappen in Duitsland om kosten te besparen. We halen steeds meer gas van buiten en zijn steeds afhankelijker van buitenland.' Hij maakte zich ook zorgen over fondsen en meerjarige toezeggingen. Beukering: 'Welk resultaat wordt bereikt met publieke middelen? Hoe zorgt de minister ervoor dat de rekening niet steeds wordt doorgeschoven naar de burger?'

Beantwoording minister Heinen van Financiën

De minister zei dat er drie thema's centraal staan in de Miljoenennota; de noodzaak om meer te investeren in de economie, de noodzaak om de economie en de sociale zekerheid te hervormen, en het versterken van internationale samenwerking, te beginnen in Europa met de interne markt. Heinen: 'Dit doen we tegen een achtergrond van toenemende overheidsuitgaven.'

Hij ging in op de reden voor trendmatig begrotingsbeleid: 'In het verleden moest je beleid bijstellen en dat leidde tot onrustig beleid. Trendmatig begrotingsbeleid is door minister Zalm geïntroduceerd. Het heeft dertig jaar gewerkt, maar was wel gestoeld op meerderheidsbesluitvorming. Wij hebben als minderheidskabinet de zoektocht onderschat. We hebben voor de toekomst eerder zicht op meerderheden nodig.'

Heinen zei verder dat er een buffer is, dus schokken kunnen worden opgevangen. 'Maar dat wordt wel moeilijker als de staatsschuld stijgt. Je moet echt ingrijpen op de uitgaven, het tekort moet naar beneden,' aldus de minister. Dat doet het kabinet onder andere via het verminderen van het aantal ambtenaren, en via hervormingen in de zorg en in de sociale zekerheid.

Beantwoording staatssecretaris Eerenberg

De staatssecretaris zei dat de grenseffecten worden onderzocht. Daarover komt op korte termijn een brief naar de Kamer. 'Maar we onderzoeken ook breder wat er allemaal in de grensgebieden gebeurt. Dat onderzoek duurt wat langer. De beleidsopties zullen volgen uit dat tweede onderzoek,' zei Eerenberg. Hij voegde eraan toe dat in het Belastingplan een korting zit op accijnzen om het verschil tussen landen te verkleinen. De fiscale behandeling van de eigen woning verandert niet.

Over het amendement van PRO en Volt zei hij dat het kabinet dat heeft ontraden. 'Tegelijkertijd is het een aangenomen amendement en daarmee een democratisch besluit. Zo behandelen de minister en ik het nu.' Op de vraag wat er gebeurt als de Eerste Kamer het Belastingplan verwerpt, zei hij dat dat 'best heftig' zou zijn.. De Belastingdienst is al bezig alles voor te bereiden voor de belastinginning over 20267?. Morgen ontvangt u een afschrift van een brief aan de Tweede Kamer waarin per maatregel wordt aangegeven wat er gebeurt als het Belastingplan alsnog wordt verworpen.'