Senaat roept regering op af te zien van versneld verhogen AOW-leeftijd

De situatie in het Midden-Oosten hing als een schaduw over het debat. Het coalitieakkoord werd immers geschreven in de weken voordat de aanval op Iran plaatsvond. Het debat ging daarom uitgebreid in op de geopolitiek en de veranderende wereldorde in de afgelopen anderhalve maand, en de gevolgen hiervan voor bijvoorbeeld de energiezekerheid en de gestegen brandstofprijzen.

Verder spraken de fractievoorzitters met de minister-president over de zorg, het onderwijs, de sociale zekerheid (waaronder de voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd) en de manier waarop het minderheidskabinet meerderheden wil vinden voor zijn voorstellen.

Het was voor de premier duidelijk dat de verhoging van de AOW-leeftijd niet op steun kan rekenen in de Eerste Kamer. Hij zei dat dit het kabinet dwingt om te kijken via welke alternatieve routes het doel kan worden gehaald. Op verzoek van de Kamer zal het kabinet voor het meireces per brief een reactie sturen op de aangenomen motie over de AOW.

Aangenomen

• - 

  De motie-Rosenmöller c.s. over het afzien van het voornemen de AOW-leeftijd versneld te verhogen. De motie was ontraden.
• - 

  De motie-Rosenmöller c.s. over niet verhogen van het eigen risico. De motie was ontraden.
• - 

  De motie-Schalk c.s. over een sneltoets op amendementen voor integrale wetgevingskwaliteit. De motie kreeg het advies 'oordeel Kamer'.
• - 

  De motie-Van der Goot c.s. over het via de Voorjaarsnota informeren over de uitvoering van het rapport Elke regio telt! De motie kreeg het advies 'oordeel Kamer'.
• - 

  De motie-Visseren-Hamakers c.s. over centrale rol voor brede welvaart in Miljoenennota 2027. De motie was ontraden.

Verworpen

• - 

  De motie-Van Hattem c.s. over het opzeggen van het vertrouwen in het kabinet.
• - 

  De motie-Van Hattem c.s. over het gebruik van budgetten voor ontwikkelingshulp voor het schrappen van btw op levensmiddelen. De motie was ontraden.
• - 

  De motie-Van Hattem c.s. over het niet voor 2030 beëindigen van de capaciteit van kolencentrales. De motie was ontraden.
• - 

  De motie-Perin-Gopie c.s. over het toepassen van de kinderrechtentoets. De motie was ontraden.
• - 

  De motie-Beukering c.s. over het niet definitief dicht metselen van Groningse gasputten. De motie was ontraden.
• - 

  De motie-Beukering c.s. over verlagen van de energiebelasting en accijnzen op brandstoffen. De motie was ontraden.

Aangehouden

• - 

  De motie-Van Rooijen c.s. over een eenmalige afkoop van AOW-rechten door in het buitenland wondende pensioengerechtigden. De motie kreeg het advies 'oordeel Kamer'.

GroenLinks-PvdA: Zie af van verhoging AOW-leeftijd

Senator Rosenmöller zei naar aanleiding van de situatie in het Midden-Oosten dat zijn fractie een premier wil zien die strijdt voor internationaal recht en voor de-escalatie. Over de voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd zei hij dat het openbreken van het pensioenakkoord dat net is ingetreden niet alleen oneerlijk is, maar ook onbetrouwbaar. Hij riep het kabinet op om af te zien van de verhoging van de AOW-leeftijd. Rosenmöller vroeg verder wat de strategie van het minderheidskabinet is om tot een meerderheid te komen. GroenLinks-PvdA is bereid om dit kabinet te helpen om het land vooruit te brengen, maar ziet nu vooral achteruitgang.

VVD: Alles in ander daglicht

Senator Klip-Martin zei dat alles wat de Kamer doet en bespreekt in een ander daglicht is komen te staan door de geopolitieke situatie. De financiële situatie van Nederland wordt er door de geopolitieke situatie niet rooskleuriger op. De stijging van de zorgkosten en de kosten van de sociale zekerheid baren de VVD-fractie zorgen. Klip-Martin hoopt dat het gevoel van urgentie ook post vat bij de niet-coalitiepartijen. Ze zei dat de senaat gedeelde verantwoordelijkheid serieus moet nemen. Weerbaarheid en onafhankelijkheid zouden de bakens moeten zijn van Nederland en Europa in de huidige geopolitieke situatie, zei Klip-Martin tot slot.

BBB: Weinig aanknopingspunten

Volgens senator Lagas zitten er in het coalitieakkoord weinig aanknopingspunten waaruit blijkt dat dit kabinet aansluiting zoekt bij alle Nederlanders. De BBB-fractie is tegen € 10 miljard bezuinigingen op de sociale zekerheid. Lagas vroeg hoe het kabinet de veiligheid van joodse Nederlanders waarborgt. Door feitelijke en nog dreigende oorlogen komen er nog meer problemen bij voor de financiële situatie van Nederland. Boeren, burgers en bedrijven maken zicht terecht zorgen. De BBB-fractie deelt hun zorgen. Lagas zei dat haar fractie de 'politieke huid tegen een redelijke prijs zal verkopen', maar dat de fractie zich 'niet laat uitmelken'.

D66: Deze tijden vragen om verbinding

Senator Van Meenen zei dat er altijd meer is wat ons verbindt dan wat ons verdeelt. Deze tijden vragen om verbinding. Hij nodigde het kabinet uit om van harte voor samenwerking te kiezen. Dat is vorige week in de Tweede Kamer bij de begroting voor ontwikkelingssamenwerking niet helemaal gelukt, erkende hij. De zaken moeten volgens Van Meenen in de Tweede Kamer gedaan worden, maar er moet met een schuin oog naar de Eerste Kamer worden gekeken. Laten we ons vooral niet vastzetten op de gedachte dat er maar één 'weg naar Rome' is. Zorg dat wetgeving onze samenleving stut in plaats van afbreekt, aldus Van Meenen.

PVV: Asielstop

Senator Van Hattem vroeg waarom het kabinet geen asielstop instelt. Ook vroeg hij de premier om de contracten van het COA met hotels openbaar te maken. Het kabinet zegt ermee te willen stoppen, zei Van Hattem, maar nog steeds worden asielzoekers opgevangen in hotels. Wat de PVV betreft, verdwijnt de Spreidingswet zo snel mogelijk. Het is onbegrijpelijk dat het kabinet niets wil doen aan de hoge brandstofprijzen. Van Hattem vroeg in het bijzonder om op te komen voor de grenspomphouders. Volgens de PVV is de inspraak van Nederland in de EU 'onder de bus gegooid' door steeds meer wetten aan te nemen met een gekwalificeerde meerderheid.

CDA: Eerste Kamer moet rolvast zijn

Senator Bovens riep het kabinet op te investeren in Europese samenwerking en een sterke positie van Europa in de NAVO. Door het vorige kabinet is op veel dossiers weinig bereikt, op sommige dossiers is er zelfs stilstand. Het minderheidskabinet kan niet leven op politieke akkoorden alleen. Er zijn ook akkoorden in het land nodig, met de samenleving. De geopolitieke situatie is instabiel, en de effecten ervan zijn ook voelbaar in Nederland. Bij de behandeling van wetten moet de Eerste Kamer rolvast zijn. Dat is volgens Bovens geen gemakkelijke opgave omdat de senaat wetten alleen maar kan aannemen of verwerpen.

SP: Bezuinigingen makkelijkste weg

Volgens senator Janssen kiest het kabinet voor de makkelijkste weg door te bezuinigen op zorgkosten en sociale zekerheid. Hij vroeg aandacht voor de kinderarmoede die onvermijdelijk zal toenemen door de energiecrisis. Kinderen missen daardoor kansen voor de toekomst. Over de aanval op Iran vroeg Janssen hoe het kabinet de rekening daarvan gaat betalen en hoe de premier opkomt voor de internationale rechtsorde. Ook wilde hij weten of het kabinet kinderen gaat opsluiten in vreemdelingenbewaring. Janssen zei tot besluit dat het kabinet niet hoefde te rekenen op de SP zolang het niet bouwt aan coalities met vakbonden en maatschappelijke organisaties.

ChristenUnie: Grote ambities, klein mandaat

Senator Huizinga-Heringa sprak over de ambitie van het kabinet om het vertrouwen in de politiek te herstellen. Ze wees erop dat het kabinet de vakbonden én de werkgevers van zich vervreemdt. Dat is ook het geval bij asiel. Het 'gejojo' met de Spreidingswet heeft tot onrust en onduidelijkheid geleid in de samenleving. Ook vroeg ze naar het herstellen van de koppeling tussen het bruto nationaal inkomen en het ontwikkelingsbudget. Volgens Huizinga zijn de ambities van het kabinet groot, maar is het mandaat klein. Er is een stabiel en betrouwbaar kabinet nodig, zei zij tot besluit.

FVD: Alles moet wijken voor klimaat

Senator Dessing zei dat Nederland geen beleid nodig heeft dat de bestaanszekerheid van de Nederlander ondermijnt. Volgens hem gebeurt dat met de vrijheidsbijdrage. Hij bepleitte juist een asielstop. Hij vroeg of het kabinet nog met een wet komt waarmee de voorrangsregeling van statushouders bij sociale huurwoningen wordt afgeschaft. Dessing wilde weten hoe de regering voorkomt dat mensen en bedrijven Nederland verlaten omdat het investeringsklimaat verslechtert. Voor het klimaat lijkt alles te moeten wijken. Goede voorstellen, bijvoorbeeld op het gebied van kernenergie of het verminderen van regeldruk voor ondernemers, kan op steun van de FVD-fractie rekenen.

PvdD: Waar is brede welvaart gebleven?

Volgens senator Koffeman vallen de mooie maatregelen van dit kabinet in het niet bij wat echt nodig is. Sociale voorzieningen en zorg krijgen de grootste klappen. Er is een oorlogsbelasting die wordt gepresenteerd als vrijheidsbijdrage. Het grootste deel daarvan wordt opgehaald bij de burgers, terwijl adviesraden vroegen om de belasting op vermogen te verhogen in plaats van de belasting op arbeid. Waar is brede welvaart gebleven? Is veel meer dan alleen de afwezigheid van een vreemde mogendheid. Concrete plannen om het leven van honderden miljoenen kippen, koeien, varkens en geiten in Nederland beter te maken, ontbreken, besloot Koffeman.

JA21: Noodknop voor gasreserves

Senator Van Bijsterveld zei dat dit minderheidskabinet tot een succes maken, vereist veel werk om de verhoudingen met essentiële constructieve partijen te behouden en te versterken. We staan voor grote uitdagingen als het gaat om de energiezekerheid. JA21 wil een noodknop hebben om te kunnen beschikken over de gasreserves van Nederland. Van Bijsterveld wees erop dat het nog maar de vraag is of de asielwetten op instemming van de senaat kunnen rekenen. Is er een plan b voor als de wetten worden verworpen? Tot slot vroeg ze een toezegging dat er voor de zomer een tijdpad voor de hervorming van het toeslagenstelsel aan het parlement wordt voorgelegd.

SGP: Goede wetten steunen, slechte niet

Senator Schalk zei dat zijn fractie bereid is om constructief mee te werken. Goede wetten zal hij steunen, slechte niet. En ook als het kabinet 'gewoon doet'. Daarmee bedoelde hij het respecteren van grondrechten als basis voor het leven. Hij had ook vragen, zoals wat de reactie van de regering is op het aanhoudende geweld tegen joodse inwoners en instellingen. Hoe staat het met gezinnen die te maken hebben met extreme marginale druk, zoals de gezinnen van eenverdieners? Tot slot zei hij dat het goed is dat defensie op orde wordt gebracht. Dat kost geld, maar is hoognodig, aldus Schalk.

Volt: Europees samenwerken

Volgens senator Perin-Gopie betekent bouwen aan een groene economie, bouwen aan de economie van de toekomst. Ze vroeg of het kabinet zich Europees wil inzetten voor een Europese solidariteitsbijdrage voor mensen die in financiële problemen komen door de energiecrisis. Ook wilde ze weten wat voor Europa het kabinet wil: een economische samenwerking of een waardengemeenschap? Wat Volt betreft: beide. Digitale autonomie kan Nederland niet alleen organiseren, dat moet op Europees niveau. Tot slot vroeg Perin-Gopie of de kinderrechtentoets breder kan worden toegepast dan alleen in de jeugdzorg.

50PLUS: Blijf af van de AOW

Senator Van Rooijen zei dat de AOW voor iedereen gelijk is en makkelijk uitvoerbaar. Het is dan ook verontrustend dat het beeld rondgaat dat de AOW een probleem is, aldus Van Rooijen. Het geeft veel onrust als de AOW telkens ter discussie wordt gesteld. Nu ook weer de onrust over de mogelijke verhoging van de AOW-leeftijd. Blijf af van de AOW, zei hij. De hele pensioentransitie draait volgens Van Rooijen uit op een 'loterij'. Hij vroeg tot slot om terstond de motie-Van Rooijen van november 2025 uit te voeren en een onafhankelijke adviescommissie in te stellen voor belastinghervorming.

OPNL: Belang van de regio

Senator Van der Goot zei dat zijn fractie zich constructief opstelt waar het kan en scherp zal zijn als het nodig is. Hij stelde, ook namens de CDA-fractie het belang van de regio centraal, zoals de regioparagraaf in de Voorjaarsnota, de economische potentie van de grensregio's en de Benelux Unie. Van der Goot vroeg of de premier kon toezeggen beide Kamers jaarlijks te informeren over de voortgang van de uitvoering van de aanbevelingen die voortvloeien uit het rapport Elke regio telt! Ook wilde hij weten welke resultaten het kabinet in 2026 wil halen als voorzitter van de Benelux Unie.

Fractie-Walenkamp: Nederland verdient beter

Volgens senator Walenkamp verdient Nederland beter dan hoe het nu met het onderwijs gaat. Het kabinet heeft een aantal onderwijsbezuinigingen uit het verleden teruggedraaid, maar er is nog wel het een en ander te verbeteren. Nederland is gebouwd op ondernemerschap. Ondernemers krijgen het moeilijk als wij ze niet wat meer helpen, aldus Walenkamp. Nederland als handelsnatie moet op de kaart worden gezet. Nederland verdient beter als het gaat over veiligheid. Een hele hoop vrouwen voelen zich echt onveilig. Walenkamp vroeg het kabinet om een plan of een toezegging.

Fractie-Van de Sanden: Rechtsstaat intact laten

Senator Van de Sanden sprak ook namens senator Van Gasteren (Fractie-Van Gasteren). De regeringsverklaring bevat ambities die beide fracties van harte ondersteunen. Op die koers willen ze constructief meewerken. Dat betekent ook scherp zijn op de voorwaarden. De meest fundamentele daarvan is voor Van de Sanden dat al die keuzes de rechtsstaat intact moeten laten. De liberale traditie heeft de rechtsstaat uitgevonden als bescherming van de burger tegen de overheid, ook, en juist, als die overheid goede bedoelingen heeft, aldus Van de Sanden.

Fractie-Visseren-Hamakers: Brede welvaart centrale rol

Volgens senator Visseren-Hamakers mist het regeerakkoord zachte waarden, liefde, iets over hebben voor elkaar, voor dieren. Heeft dit kabinet brede welvaart tot doel, vroeg zij. Zo ja, met welke beleidsinstrumenten werkt het kabinet aan brede welvaart? Kan het kabinet toezeggen brede welvaart, in tegenstelling tot de afgelopen twee jaar, weer een centrale rol te geven in de Miljoenennota 2027? Het kabinet wil doorbraken bereiken op het stikstofdossier, maar die gaan niet ver genoeg voor Visseren-Hamakers.

Fractie-Beukering: Werkelijkheid niet onder ogen zien

Senator Beukering zei dat deze regeringsverklaring de werkelijkheid niet onder ogen ziet. De coalitie doet iets anders dan wat ze tegen de kiezers zegt. Statushouders krijgen nog steeds voorrang bij sociale woningen. Ook bij migratie ziet hij een terugkerend beeld: strenge taal vóór de verkiezingen, afzwakkend taalgebruik ná de verkiezingen. Beukering ziet financiële dwang in de energietransitie, waarbij de rekening wordt neergelegd bij die mensen die dit land draaiende houden. Hoe denkt de regering zo het vertrouwen in democratie en politiek te herstellen, vroeg Beukering.

Beantwoording minister-president

Premier Jetten zei in zijn inleiding dat de kernopdracht van het akkoord niet verandert door de ontwikkelingen in en rondom Iran: 'oog op de bal houden', namelijk de prioriteiten uit het regeerakkoord. Wat ook niet verandert, is dat we het samen moeten doen, zei hij. Het kabinet is zich ervan bewust dat politieke meerderheden ook in de Eerste Kamer verdiend moeten worden. De steun in de senaat is niet vanzelfsprekend. Het kabinet heeft 'goed in de oren geknoopt' wat de verschillende sprekers daarover hebben gezegd. Voor zowel Jetten als de twee vicepremiers geldt dat ze geen van drieën voorkeur voor een minderheidskabinet hadden. Een breed draagvlak zoeken is de opdracht aan het kabinet, zei Jetten, zowel in de samenleving als in het parlement. Prinsjesdag is daarvoor de eerste test.

Over Iran zei hij dat hij anderhalve maand geleden het woord 'begrip' gebruikte, omdat het beter voor de wereld zou zijn als het brute regime van Iran zou worden uitgeschakeld. Het bericht van de Amerikaanse president van vandaag over het uitroeien van een beschaving noemde hij 'zorgwekkend'. Hij zag geen aanleiding om het werkbezoek van de koning en koningin volgende week af te zeggen. Op de vraag van senator Rosenmöller of de premier kon toezeggen dat als hij naar de Verenigde Staten gaat, dat de Kamer dan kan zien dat er verschil van mening bestaat tussen de Nederlandse en de Amerikaanse regering, antwoordde Jetten dat hij achteraf duidelijk zal maken wat zijn inzet is geweest en dat hij achter de schermen explicieter kan zijn.

Het is voor de premier duidelijk dat de verhoging van de AOW-leeftijd niet op steun kan rekenen in de Eerste Kamer. Hij zei dat dit het kabinet dwingt om te kijken via welke alternatieve routes het doel kan worden gehaald.