Algemene Politieke Beschouwingen 2026: debat samengevat

Het waren de eerste Algemene Politieke Beschouwingen (APB) van de Eerste Kamer met het kabinet-Jetten, en het waren de laatste APB van de Eerste Kamer in deze samenstelling. Op 24 mei 2027 kiezen de Provinciale Staten, de kiescolleges van Bonaire, Sint Eustatius, Saba en de Nederlanders in het buitenland de leden van de nieuwe Eerste Kamer. Voorafgaand daaraan, op 17 maart 2027, kiezen stemgerechtigde Nederlanders de leden van de Provinciale Staten en de kiescolleges.

Tijdens het debat in de Eerste Kamer is gesproken over het besluit van het kabinet om de geplande bezuinigingen op de sociale zekerheid te schrappen en de gevolgen daarvan voor de begroting. Daarnaast is gesproken over de stikstofplannen van het kabinet, het klimaat, de woningbouw, de koopkracht, het Belastingplan en de gewijzigde plannen voor box 3. Verder was er onder andere aandacht voor de Nederlandse inzet in Oekraïne, de situatie in het Midden-Oosten, de internationale rechtsorde en bescherming van het Internationaal Strafhof (ICC).

Omdat het kabinet zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer een minderheid heeft en voor voorstellen steeds naar meerderheden zoekt, is uitgebreid stilgestaan bij de manier waarop dat kan. De oppositie riep het kabinet en de coalitiefracties op om kleur te bekennen en een kant te kiezen ('over rechts of over links'), maar zowel premier Jetten als de fractievoorzitters van D66, VVD en CDA bekenden geen kleur op dit punt.

Er zijn negen moties ingediend, waarvan er twee zijn aangehouden. De andere moties zijn verworpen.

Verworpen

• - 

  Motie-Van Hattem (PVV) c.s. over het opzeggen van het vertrouwen in het kabinet.
• - 

  Motie-Lagas (BBB) c.s. over investeringen in bereikbaarheid en infrastructuur Noord-Nederland.
• - 

  Motie-Lagas (BBB) c.s. over beschikbaarheid van voldoende, veilig en betaalbaar voedsel als nationaal belang.
• - 

  Motie-Van Hattem (PVV) c.s. over afzien van voorgenomen maatregelen op het gebied van landbouw, natuur en stikstof.
• - 

  Motie-Van Hattem (PVV) c.s. over intrekken van de Spreidingswet.
• - 

  Motie-Van Hattem (PVV) c.s. over hoofddoekjesverbod in de openbare ruimte.
• - 

  Motie-Koffeman (PvdD) c.s. over onderzoek naar rapportageplicht van datacenters voor elektriciteits- en watergebruik.
• - 

  Motie-Koffeman (PvdD) c.s. over voorkomen van dubbele belasting bij opslag elektriciteit achter een kleinverbruikersaansluiting.
• - 

  Motie-Beukering (Factie-Beukering) c.s. over versterking Nederlandse infrastructuur.

Aangehouden

• - 

  Motie-Van Rooijen (50PLUS) over rendementen van Nederlandse pensioenfondsen.
• - 

  Motie-Van Rooijen (50PLUS) over kosten van diverse box 3 varianten.

PRO: Tijd dat permanente formatie eindigt

Senator Rosenmöller zei dat er veel te doen is, maar dat Nederland de afgelopen vijf jaar alleen maar stilstand heeft gezien. 'Het wordt de hoogste tijd dat de permanente formatie eindigt. U moet stoppen met de poging om jan en alleman proberen te verenigen en de begroting in een breder kader plaatsen. De uitdagingen zijn gigantisch, nationaal en internationaal.' Hij vroeg of het kabinet bereid is de belastingverhoging voor werkenden te schrappen en te verschuiven naar vermogens. Ook wilde hij een toezegging dat de financiële dekking voor box 3 wordt gevonden binnen winst en vermogen. Verder wil PRO dat de verstoorde relatie tussen mens en natuur wordt hersteld, bij nieuwe wetsvoorstellen inzicht in de effecten voor de lange termijn, stoppen met de aankoop van Israëlisch defensiemateriaal, en vervolgactie nemen tegen het Israëlische besluit om Nederlandse diplomaten Ramallah uit te zetten. Tot slot vroeg hij naar de concrete doelen van de eerste Koninkrijkstop: 'De armoede is groot, hartenkreet van de eilanden is "kom in actie".'

VVD: Stoppen met systeemdenken

Senator Klip-Martin vroeg aan het einde van haar betoog: 'We moeten ons toch gezamenlijk kunnen inzetten voor de volgende generaties?' Ze had daarvoor een pleidooi gehouden om te kiezen voor de lange termijn, ook al is dat niet makkelijk. Volgens Klip laat het aantal wetsvoorstellen dat is ingediend zien dat het kabinet ambitieus is en wil aanpakken. Ze zei dat de mens steeds meer uit beeld is geraakt bij het huidige systeemdenken. Ze gaf als voorbeeld het 'ondoorgrondelijke' meetinstrumentarium van de stikstofdispositie. Daarom wil de VVD de mens weer centraal stellen en het systeem ten dienste stellen van het doel. De thema's die Klip daarbij noemde waren de nationale investeringsinstelling, investeringen in infrastructuur, AI, vergrijzing en veiligheid. Veiligheid is een kerntaak van de overheid. Nederland moet waakzaam zijn, zowel fysiek als digitaal. Het ICC verdient onze onvoorwaardelijke steun en bescherming. Over het klimaat zei ze dat realistisch langetermijnbeleid nodig is.

BBB: Stikstofbrief van tafel

Senator Lagas zei dat de BBB niet akkoord kan gaan met de stikstofbrief die nu op tafel ligt: 'Het kabinet beweegt op bijna alle dossiers, behalve op stikstof. Als daar wel beweging was, zou het een feestje zijn voor de BBB.' Haar fractie is 'zeker voor samenwerking, maar het kabinet kiest voor de verkeerde koers'. Nederland moet vooral minder bureaucratisch worden, we hebben ons met alle regels volledig klem gezet. Te vaak zien we dat een ondernemer wil verduurzamen maar geen vergunning krijgt. Dan is het systeem fout. Het vergunningensysteem moet worden genormaliseerd. De complexiteit van het landelijk gebied past niet in een tabel. Lagas deed de oproep om de visserijsector niet kapot te laten gaan en de koopvaardijsector te beschermen. Nederland kampt met grote problemen, maar vooral de regio wordt geraakt. Het schrappen van het wegenonderhoud in Noord-Nederland is het toppunt. Tot slot vroeg zij het kabinet om in de Wet op de Raad van State op te nemen dat de Raad van State ook de Eerste Kamer adviseert, na aanname van moties en amendementen bij wetsvoorstellen in de Tweede Kamer.

D66: Investeren in de toekomst

Volgens senator Van Meenen is de kracht van onze parlementaire democratie de samenkomst van mensen die het niet eens zijn, maar wel naar elkaar luisteren om tot gezamenlijke besluiten te komen. 'Grote doorbraken zijn mogelijk wanneer een land bereid is over de grens te kijken en te investeren in de toekomst,' zei hij. De vanzelfsprekendheid van vrede en veiligheid in Europa is verdwenen. Het is goed dat daarin wordt geïnvesteerd. Maar veiligheid is meer dan alleen dat. Hij gaf het voorbeeld van de verminderde homoacceptatie. Van Meenen vroeg: 'Wat gaat het kabinet concreet doen om een land door te geven dat veilig is voor iedereen.' Nederland moet pal staan voor de internationale rechtsorde en het ICC, en binnen Europa. Hij wilde weten of de premier een kans ziet om de band met het Verenigd Koninkrijk verder te versterken nu de Britse minister-president toenadering tot de EU lijkt te zoeken. Hij vroeg tot slot of het kabinet bereid is toe te werken naar een generatietoets bij nieuwe wetsvoorstellen.

PVV: Vrijheid verdwijnt

Volgens senator Van Hattem verdwijnt de vrijheid als de veiligheid verdwijnt. Hij vroeg aan de premier of hij kon aangeven of de Nederlandse burger nog wel mag rekenen op de politie als 'zwaardmacht van de overheid'? De zorgen van de PVV gaan over steeds meer islamitisch onderwijs, de stijgende zorgpremie en de oplopende wachtlijsten in de zorg. Van Hattem vroeg wanneer het kabinet iets gaat doen met de btw en de accijnzen. Ondernemers in de grensregio gaan kopje onder. Ook wilde hij weten waar het geld voor wegen en bruggen is gebleven. Hij constateerde dat er weinig terechtkomt van de 100.000 nieuwe woningen, zeker met de huidige problemen met de aansluiting op elektriciteitsnet. De PVV sloot zich aan bij de BBB: 'Onze boeren moeten gewoon kunnen ondernemen, de stikstofbrief moet van tafel.' Hij vroeg tot slot of de premier weet hoeveel illegalen er in ons land verblijven en wanneer er een wet komt om hen uit te zetten.

CDA: Fair play in plaats van power play

Senator Bovens was blij dat het kabinet de democratische rechtsstaat wil bevorderen en dat de internationale rechtsorde uitgangspunt is van buitenlands beleid. 'Binnen Nederland vraagt het landelijk gebied om perspectief. Vergunningverlening voor de boeren, natuurherstel en vergunningverlening om woningen te bouwen en wegen en stroomkabels aan te leggen.' Samenwerken vraagt om wederzijds respect en vertrouwen, zei hij, ook bij de samenwerking tussen het rijk en de medeoverheden. Hij vroeg of zij voldoende geld krijgen om hun taken gefinancierd te krijgen. Het CDA houdt vast aan de rolvastheid van de Eerste Kamer. De Eerste Kamer vraagt meer dan de Tweede Kamer aandacht voor het langetermijnbeleid. 'Democratie gaat niet over power play maar om fair play,' besloot Bovens.

SP: Keuze over rechts of links is korte termijn

Volgens senator Janssen is de keuze over links of rechts, met het oog op een meerderheid in de Eerste Kamer, een keuze voor de korte termijn vanwege de verkiezingen voor Provinciale Staten en daarop volgende Eerste Kamerverkiezingen. Janssen: 'De komende maanden worden politiek chaotisch. Is de premier er nog steeds van overtuigd dat dit experiment (minderheidskabinet) het beste is voor Nederland?' Bij box 3 stelt hij vast dat de Haagse politieke wenselijkheid het gaat winnen van de uitvoerbaarheid en de zorgvuldigheid. De SP zal daar aandacht voor blijven vragen, aldus Janssen. Ook wees hij erop dat de coalitie bij de oppositie steeds een beroep doet op het landsbelang, terwijl ze zelf met elkaar hebben onderhandeld vanuit partijbelang in plaats van landsbelang.

ChristenUnie: Slagvaardige politiek, betrouwbare overheid

Senator Huizinga-Heringa vroeg welke verhouding het kabinet voor ogen heeft met de Eerste Kamer. Volgens haar weten burgers nog steeds niet waar ze aan toe zijn, omdat het de coalitie niet lukt om medestanders te vinden. De sociale zekerheid staat dan wel niet meer op de tocht, maar men is nog niet uit over de dekking die nodig is. Huizinga: 'Daadkrachtige politiek is nodig, een kabinet dat verder kijkt dan de eerstvolgende Voorjaarsnota of Prinsjesdag.' Ze vroeg hoe de premier kijkt naar de grote uitdagingen waar Nederland de komende decennia mee te maken krijgt, zoals defensie, vergrijzing, klimaatmitigatie en -adaptatie, maar ook de woningbouw. Hoe gaat het kabinet bouwen aan een weerbare samenleving? Politiek moet slagvaardig en de overheid betrouwbaar zijn.

FVD: Soevereiniteit herpakken

'Deze Miljoenennota is niet twee voor twaalf, maar kwart over twaalf,' zei senator Kemperman. Volgens hem staat de infrastructuur op instorten. Het tekort van € 80 miljard is een politieke keuze. Miljarden euro's gaan vooral naar defensie, immigratie en het klimaat, terwijl wegen en spoorbruggen afgesloten worden of dreigen in te storten. Hij zei verder: 'In plaats van energieonafhankelijk zijn we nu energieafhankelijk geworden. De arbeidsmarkt is structureel ontwricht, de bureaucratie is verstikkend en ondernemers overwegen een vertrek naar het buitenland.' Volgens hem is de vraag hoe lang de VVD nog in deze coalitie blijft zitten. 'We moeten soevereiniteit herpakken,' aldus Kemperman.

PvdD: Grote vervuilers ongemoeid

Senator Koffeman heeft twijfels bij het gemak waarmee de bijdrage aan defensie wordt gedaan, terwijl de grote vervuilers ongemoeid blijven. Koffeman: 'Waarom kiest dit kabinet ervoor om de zwakste schouders het zwaarst te belasten? Waarom worden de allerrijksten en de grootste energieslurpers ontzien? Waarom behandelen we de huidige verdeling van onze ruimte als vanzelfsprekend en onveranderlijk. Dieren kwamen in de troonrede niet voor.' Koffeman vroeg de premier om duidelijkheid over de voorwaarden waaronder de sector van datacenters mag groeien, omdat zij veel energie en water verbruiken. Ook wilde hij weten waarom het kabinet bezuinigt op pandemische paraatheid en wat het gaat doen aan gezondheidsrisico's van geitenhouderijen voor omwonenden?

JA21: Welvaart staat op het spel

Volgens senator Van Bijsterveld snakt Nederland naar een hervormingskabinet. De hervormingen van de sociale zekerheid zijn van tafel, nu gaan eerst de bonden en werkgevers aan de slag. Ze vroeg wat de regering wil. Van Bijsterveld: 'Het verdienvermogen staat onder druk, maar er wordt wel geld uitgegeven alsof er geen probleem is. Is de begroting die voorligt wel haalbaar en betaalbaar?' Ze zei dat het toekomstig verdienvermogen van Nederland in het geding is: 'De welvaart van nu en van toekomstige generaties staat op het spel.' Ook zei ze dat de asielinstroom niet genoeg daalt. Terugsturen naar het eerste land van binnenkomst wordt door de rechter gedwarsboomd. Wanneer concludeert de regering dat het Asiel- en migratiepact onvoldoende resultaat oplevert en dat de aanvullende nationale maatregelen noodzakelijk zijn, vroeg zij tot slot.

SGP: Kies voor rechtse route

Senator Schalk vroeg wat er met de begrotingen gebeurt als de kaasschaaf moet worden gehanteerd? 'Daar gaan we lang last van houden. Wat de SGP betreft kan het kabinet het beste kiezen voor de rechtse route met realistisch bestuur en gedegen financieel beleid. Daar zijn wij voor. Net als voor het gezin, voor het leven, voor Israël, voor de boeren, voor de ondernemers, voor inperking van de asielinstroom, voor onze veiligheid met sectoren als politie en defensie.' Schalk vroeg tot besluit hoe het kabinet de onlangs aangekondigde stikstofplannen zo gaat ombuigen dat het behapbaar is voor de boeren? Wanneer gaan ondernemers iets merken van het verminderen van regels?

Volt: Doorschuifpolitiek

Senator Perin-Gopie vroeg waarom het kabinet geen gebruik maakt van de uitgestoken hand van Volt en PRO om tot een stabiele meerderheid te komen? Volgens haar is sprake van doorschuifpolitiek, en zijn we geen stap dichter bij een duurzamere samenleving. Ze vroeg welke rol Nederland gaat pakken om te zorgen dat Nederland in de Europese Unie marktleider wordt op het gebied van AI. In de begroting staat AI onder het kopje 'niet-financiële wensen'. 'Daar nemen de zorgen van Volt toe,' aldus Perin-Gopie. Ze zei dat bij wetgeving over AI expliciet gekeken moet worden naar de gevolgen voor kinderen en naar kinderrechten. Ze vroeg of het kabinet bereid is om structureel een kinderrechtentoets te doen bij AI-wetsvoorstellen. Ook wilde ze weten wat het kabinet gaat doen om discriminatie en racisme uit te bannen.

50PLUS: Slijtplekken in verzorgingsstaat

Volgens senator Van Rooijen vertoont de verzorgingsstaat forse slijtplekken. Het kabinet straalt geen eenheid uit en dat is toch van levensbelang voor een minderheidskabinet, zei hij. Van Rooijen noemde het depolariseren van de politiek 'een van de hoofdtaken van dit kabinet'. Als de premier dat voor elkaar krijgt, is er weer verbondenheid. Hij pleitte voor inhoud boven show en investeren boven pas op de plaats. Hij was blij dat zijn motie uit 2023 over box 3 eindelijk is uitgevoerd.

OPNL: Goede voornemens voor regio

Senator Van der Goot zei dat het kabinet goede voornemens heeft voor de regio: 'In de Voorjaarsnota zal de belofte moeten worden waargemaakt: welke plannen met welk geld?' Het mbo-wetsvoorstel is volgens hem een voorbeeld hoe het rapport 'Elke regio telt' zou moeten worden vertaald in wetgeving. Kan de premier toezeggen dat hij deze lijn voortzet? Over de mijnbouw en schadeafhandeling zei hij dat inwoners en medeoverheden erop moeten kunnen vertrouwen dat het Rijk verantwoordelijkheid neemt als er schade optreedt, maar dat vertrouwen ontbreekt tot nu toe.

Fractie-Walenkamp: Jongeren verdienen aandacht

Senator Walenkamp ging in zijn bijdrage vooral in op het onderwijs. 'De leesvaardigheid daalt. Deze jongeren verdienen onze aandacht. Schoolboeken weggooien is zonde. Er moeten beter passende leermaterialen worden ontworpen. En de overheid moet meer ruimte geven aan scholen om lesmateriaal te bepalen, boetes geven aan scholen die boeken binnen vijf jaar weggooien en stimulering voor scholen die het anders aanpakken.' Ook vroeg hij aandacht voor het Nationaal Archief dat wil gaan bezuinigen. Hij pleitte ervoor om niet alleen overheidsstukken te bewaren.

Fractie-Van de Sanden: Nederland traag en naïef

Senator Van de Sanden zei dat Nederland te traag handelt en nog te naïef kijkt: 'Dat is een veiligheidsrisico. De steun aan Oekraïne is geen gunst, maar de prijs voor onze eigen veiligheid. Steun zonder doel is een gebaar. Het doel is duidelijk: Oekraïne moet aan deze kant van het ijzeren gordijn komen te liggen. Veranker de steun aan Oekraïne voor tenminste vier jaar. Europa moet zichzelf kunnen verdedigen, zonder Amerika. Wie beschermt ons tegen wat AI mogelijk teweeg brengt? Een staat die niet is voorbereid wordt door gebeurtenissen geregeerd.'

Fractie-Visseren-Hamakers: Rechten natuur in Grondwet

Volgens Visseren-Hamakers verheft het kabinet economische groei tot nationale opdracht. Ze zei: 'Wat heb je aan economische groei als door die groei klimaatverandering water vervuild is, bijna iedere Nederlander PFAS in het bloed heeft? Biodiversiteit in ons koninkrijk blijft achteruit gaan. Is het kabinet bereid om te onderzoeken hoe rechten van de natuur in de Grondwet kunnen worden vastgelegd?' Ze wees naar het Europees landbouwbeleid en zei dat het Meerjarig Financieel Kader kansen biedt om dat geld in te zetten voor duurzame landbouw.

Fractie-Beukering:

'Solidariteit ontslaat het westen niet van eerlijke lastenverdeling,' aldus senator Beukering. 'Nederland betaalt veel meer aan Oekraïne dan andere landen. Waarom moet de Nederlandse belastingbetaler veel meer bijdragen dan andere Europese economieën? Het kabinet moet kunnen uitleggen waarom miljarden voor Oekraïne gevonden kunnen worden terwijl noodzakelijke gelden voor reparaties aan de infrastructuur vooruitgeschoven worden.'

Beantwoording Jetten

Premier Jetten was blij dat het gevoel van urgentie wordt gedeeld: 'Niets doen is geen optie.' Hij zei dat het terugwinnen van vertrouwen begint wanneer politici op een normale manier en respectvol met elkaar omgaan. Dat vraagt daadkracht, aldus Jetten.

De stikstofbrief gaat niet van tafel. Het kabinet komt binnenkort met drie uitgewerkte voorstellen. 'Op deze manier krijgen we Nederland van het slot,' zei Jetten. Over aanvullingen en verbeteringen valt volgens hem te praten met het kabinet.

Nederland staat pal voor het ICC. Het is belangrijk dat er een apart tribunaal komt waar de oorlogsmisdadigers in de Oekraïne-oorlog berecht worden. Nederland heeft aangeboden gastland te zijn. Jetten zegde toe om bij AI-wetgeving in de memorie van toelichting rekening te houden met de kinderrechtentoets.